تحلیل

پنج سال زیر سایهٔ آخرین نسخهٔ افغانیت؛ چه را از دست دادیم، چه را فهمیدیم؟

2026/08/29 15:40 بدون دیدگاه

پنج سال از ۱۵ اگست ۲۰۲۱ می‌گذرد؛ روزی که روند فروپاشی جمهوری و تسلیم قدرت کامل شد و طالبان بار دیگر بر جغرافیای نام‌نهاد افغانستان/خراسان مسلط شدند. از آن روز تا امروز، سایهٔ کبود شوربختی بر زندگی میلیون‌ها انسان پهن شده است: در داخل، حذف و سرکوب و محرومیت؛ در بیرون، عمق بی‌وطنی و حس تلخ از دست‌دادن سرزمینی که هنوز امید رهایی آن در دل بسیاری زنده است. اما پنج سال زمان کمی نیست. اگر این پنج سال فقط برای شمردن زخم‌ها گذشته باشد، بخشی از معنای این تجربهٔ تاریخی را از دست داده‌ایم. اکنون باید از خود

جنگ‌سالار؛ افسانه‌ای برای بی‌دندان‌کردن شیران

2026/08/29 14:55 بدون دیدگاه

علامه اقبال لاهوری در کلیات اشعار فارسی خود، داستان گوسفندانی را نقل می‌کند که در مرغزاری می‌زیستند، می‌چریدند و آسوده روزگار می‌گذراندند. تا این‌که سرانجام شیران از بیشه بیرون می‌زنند، بر گوسفندان شبیخون می‌آورند، کوس شاهنشاهی می‌نوازند و همه‌چیز را به تصرف خود درمی‌آورند. در این میان، گوسفندی زیرک برای قوم خود چاره‌ای می‌اندیشد و با خود می‌گوید: ما گوسفندان نمی‌توانیم شیر شویم؛ اما شیران را که می‌شود گوسفند کرد. شیر نر را میش کردن ممکن است غافلش از خویش کردن ممکن است او برای آن‌که شیران نر را به میش تبدیل کند، بر منبر می‌رود و بر مسند

جنگ‌سالاران؟

2026/08/29 14:26 بدون دیدگاه

جهت شرکت در یک کنفرانس رسانه‌ای، از کابل – دوبی عازم شهر بیجینگ در کشور چین بودم. در هواپیما، جمعی از دوستان جامعه مدنی، از جمله مرحوم داد نورانی نویسنده و منتقد سرسخت جهاد و مجاهدین، از کابل همراهم بودند. آن‌ها در قالب یک برنامه آموزشی به کشور ناروی می‌رفتند. ساعاتی را در فرودگاه دوبی منتظر پروازهای خود بودیم. زمانی که داشتم با نورانی خداحافظی می‌کردم، به من گفت “وقتی به چین رفتی، به آرامگاه مائو تسه‌تونگ، رهبر حزب کمونیست چین برو و از طرف من به او ادای احترام کن.” به داد نورانی گفتم “شما در صحبت‌ها، نوشته‌ها

وقتی مردگان هم از خشم طالبان در امان نیستند

2026/08/29 09:33 بدون دیدگاه

دیروز خبری از ولسوالی خوست بغلان منتشر شد که اگر انسان هنوز به معنای انسانیت، حرمت مرگ و ابتدایی‌ترین اصول اخلاقی باور داشته باشد، نمی‌تواند به آسانی از کنار آن بگذرد. منابع محلی گزارش داده‌اند که طالبان دو جوان، به نام‌های امرالله و نورا، را پس از بازداشت تیرباران کرده و سپس اجساد آنان را در دو بازار به نمایش گذاشته‌اند. منابع همچنین مدعی شده‌اند که بر پیکر آنان تیزاب ریخته شده است. طالبان پس از کشتن مردم ملکی ضمن بستن اتهاماتِ که هرگز ثابت نمی‌شود، به اجساد آنان بی‌حرمتی می‌کنند، کاری که در اسلام شدیداً تقبیح و حتا

احمد مسعود و آزمون تاریخ؛ چرا ایستادگی او اهمیت دارد؟

2026/08/28 15:17 بدون دیدگاه

روز گذشته جلسه‌ی با حضور شماری از چهره‌ها و اعضای جبهه مقاومت ملی افغانستان برگزار شد. من از آغاز تا پایان جلسه حضور داشتم و سخنان همه‌ی سخنرانان که عضو جلسه بودند، را شنیدم. هرکدام از زاویه‌ی درباره وضعیت مقاومت، دشواری‌های موجود و آینده این جریان صحبت کردند؛ اما برای من، بخش مهم جلسه زمانی بود که احمد مسعود سخن گفت. آنچه در صحبت‌های او جلب توجه می‌کرد، تنها محتوای سخنان‌اش نبود، بلکه نوع بیان، آرامش، جدیت و اطمینانی بود که در کلام‌اش دیده می‌شد. او مانند رهبری سخن می‌گفت که وزن مسئولیتی را که در یکی از دشوارترین

نقد کنیم اما آب به آسیاب دشمن نریزیم

2026/08/27 14:40 بدون دیدگاه

در این روزگار، هر سخنی که منتشر می‌کنیم، فقط یک نظر شخصی نیست؛ بلکه می‌تواند بر روحیه، اعتماد و آینده یک جریان اثر بگذارد. نقد اگر برای اصلاح باشد، سرمایه است؛ اما اگر به ابزار تخریب و فرسایش روحیه تبدیل شود، ناخواسته همان خدمتی را به دشمن می‌کند که سال‌ها در پی آن بوده است. نقد احمد مسعود حق ماست، اما نباید آن را چنان برجسته و تکرار کنیم که دشمن از آن برای القای کم‌کاری، پراکندگی، ناکارآمدی یا نبود رهبری در جبهه مقاومت استفاده کند. جبهه مقاومت بیش از آن‌که از نقد منصفانه آسیب ببیند، از بی‌اعتمادی، تفرقه

از وحدت پیامبر تا تفرقه مسلمانان

2026/08/27 10:19 بدون دیدگاه

در سال‌روز ولادت پیامبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد مصطفی(ص)، قرار داریم. در برخی از کشورهای اسلامی، از ۲۶ سنبله/شهریور، به مناسبت میلاد پیامبر اسلام، هفته‌ای به نام «هفته وحدت» نام‌گذاری شده است. ضرورت نام‌گذاری هفته‌ای به نام «وحدت اسلامی» نیز از این‌جا ناشی می‌شود که متأسفانه در میان مسلمانان جهان به‌شدت تفرقه حاکم است. مسلمانان به ده‌ها فرقه و گرایش فقهی و کلامی تقسیم شده‌اند و بدتر از همه این‌که گاهی یکدیگر را تکفیر می‌کنند. علی‌الوردی، جامعه‌شناس عراقی، درباره اسلام سخن جالبی دارد. او می‌گوید دین اسلام به همان اندازه‌ای که با سرعت رشد کرد و در کمتر از

میلاد پیامبر؛ فرصتی برای بازگشت به وحدت

2026/08/27 09:56 بدون دیدگاه

میلاد پیامبر اسلام، حضرت محمد مصطفی(ص)، تنها یک مناسبت تاریخی و آیینی نیست؛ فرصتی است برای بازخوانی پیام انسانی و اخلاقی پیامبری که رسالتش بر پایه توحید، برادری، عدالت و کرامت انسان‌ها استوار بود. از همین رو، «هفته وحدت» می‌تواند فراتر از یک عنوان تقویمی، فرصتی برای نزدیک‌شدن مسلمانان و کاستن از فاصله‌هایی باشد که در طول قرن‌ها بر اثر اختلافات مذهبی، فرقه‌ای و سیاسی پدید آمده است. مسلمانان، با وجود تفاوت در برداشت‌های فقهی و کلامی، در اصول بزرگی همچون ایمان به خداوند، قرآن، پیامبر اسلام و قبله مشترک‌اند. این مشترکات آن‌قدر گسترده است که نباید اختلاف در

رژیمی که از دو کلمه نقد می‌ترسد

2026/08/27 09:35 بدون دیدگاه

نویدالله فطرت پس از انتقاد از برخورد قومی طالبان بازداشت شد. طالبان تنها فطرت را بازداشت نکردند، بلکه صدای منتقد در برابر خود را خاموش کردند. صدایی که در میان این همه ترس و خاموشی، جرئت کرده آنچه را می‌بیند بگوید. فطرت پیش از بازداشت، طالبان را به استبداد و استفاده قومی از دین متهم کرده بود و حتی در ویدیویی گفته بود: «شاید این آخرین ویدیوی من باشد، اما قبل از مرگ حقیقت را بیان خواهم کرد.» این جمله شاید بیش از هر چیز دیگری وضعیت امروز افغانستان را توضیح می‌دهد؛ جایی که یک آموزگار پیش از گفتن

نقد شرعی و حقوقی قانون «شرطه» طالبان؛ فضل‌احمد معنوی: نام شریعت به‌تنهایی یک قانون را شرعی نمی‌سازد

2026/08/26 19:17 بدون دیدگاه

فضل‌احمد معنوی، وزیر عدلیه پیشین افغانستان، با انتشار یک بررسی ابتدایی از قانون «شرطه» یا پولیس طالبان، این قانون را از منظر فقه حنفی، مبانی حقوقی و معیارهای حقوق بشری مورد نقد قرار داده است. معنوی می‌گوید این بررسی پس از آن انجام شده که متن قانون با تأخیر در اختیارش قرار گرفته و هدف آن نقد نهایی و همه‌جانبه نیست؛ بلکه طرح پرسش‌هایی برای بررسی بیشتر از سوی اهل فقه، حقوق و پژوهشگران است. او تأکید می‌کند که مسئله اصلی تنها منابع فقهی مورد استناد در پاورقی‌های قانون نیست، بلکه باید بررسی شود که آیا احکام مندرج در

عایشه وهاب را به ووک‌ها معرفی کنید!

2026/08/26 14:18 بدون دیدگاه

عایشه وهاب، نماینده افغان‌تبار کنگره امریکا، از آدرس حزب دموکرات به این سمت انتخاب شده است؛ حزبی که بخشی از هویت سیاسی خود را بر مبارزه با فقر، دفاع از تنوع فرهنگی و نژادی و جنسیتی و مقابله با تبعیض بنا کرده است. موضع اصولی دموکرات‌ها در ایالات متحده، در کنار مسائلی مانند فقرزدایی، بر دفاع از تنوع فرهنگی و نژادی و مقابله با تبعیض قومی، نژادی و جنسیتی استوار است. آن‌ها در حوزه مسائل نژادی از تنوع دفاع می‌کنند و منتقد سرسخت تبعیض و ستم نژادی‌اند. سیاست‌های موسوم به «تبعیض مثبت» نیز سال‌ها یکی از ابزارهای این جریان

از تفتیش نصاب تا تفتیش عقاید و حذف دانشکده‌ها؛ دانشگاه افغانستان در چه مسیری است؟

2026/08/26 13:03 بدون دیدگاه

من این وضعیت را نه بر اساس شنیده‌ها، بلکه به‌عنوان کسی که از نزدیک در محیط تحصیلات عالی حضور داشته‌ام، مشاهده کرده‌ام. آنچه امروز در این حوزه جریان دارد، صرفن تغییر چند مضمون، جابه‌جایی چند مسوول یا اصلاح اداری نیست؛ بلکه نشانه‌هایی از یک تغییر عمیق در ماهیت دانشگاه و نظام تولید دانش در افغانستان دیده می‌شود. وزارت تحصیلات عالی، از دید من، بیش از آن‌که تنها تحت تأثیر تصمیم‌های رسمی وزیر باشد، در بخش‌هایی تحت نفوذ شبکه‌ای از افراد بسیار افراطی و ایدئولوژیک قرار گرفته است. این افراد در تعیینات، سیاست‌گذاری، تدوین برنامه های علمی، تدوین نصاب و

اهمیت نام‌گذاری؛ جنگ‌سالار یا جبهه آزادی‌بخش؟

2026/08/26 12:17 بدون دیدگاه

حرف‌های عایشه وهاب، نماینده افغان‌تبار کنگره امریکا، درباره مخالفان طالبان را حتماً شنیده‌اید. او، در حالی که از دولت امریکا خواسته است با طالبان تعامل کند، مخالفان این گروه را «جنگ‌سالار» و «گمراه» خوانده است. «جنگ‌سالار» صرفاً به کسی گفته نمی‌شود که می‌جنگد؛ این واژه معمولاً به فردی اطلاق می‌شود که قدرت و نفوذ سیاسی خود را بر نیروی مسلح شخصی یا غیرنهادی استوار کرده و برای حفظ یا گسترش این قدرت مبارزه می‌کند. از همین‌رو، این اصطلاح بار ارزشی و سیاسی منفی دارد و در ذهن مخاطب، پیش از آن‌که تصویری از یک آرمان سیاسی بسازد، تصویر قدرت‌طلبی،

میلاد پیامبر ﷺ

2026/08/26 09:41 بدون دیدگاه

اِقْرَأْ؛ عِلْم؛ تَدَبُّر؛ إِحْسَان؛ أَمَانَات؛ اِعْتِصَام؛ رَحْمَة؛ خُـلُق؛ کَرَامَة؛حَقّ؛ عَدْل؛ هُدًى… امروز در سالروز میلاد پیامبری ایستاده‌ایم که آمدنش، طلوع دوبارهٔ رحمت در جهانی خسته از ظلم‌ و جهل بود و نخستین ندای آسمان بر قلب سرور ابرار ﷺ فرود آمد: «اقرأ»؛ بخوان، به نام پروردگارت… بود. میلاد محمد ﷺ یادآوری یک راه است؛ راهی که با اقرأ آغاز شد، با علم و آگاهی جان گرفت، با اخلاق استوار و با عدالت و رحمت، دل‌های انسان‌ها را به خود نزدیک کرد. نخستین فرمان آسمانی فرمان جنگ نبود؛ فرمان نظام‌داری و قدرت‌سالاری نبود؛ فرمان غلبه بر قوم‌وقبیله‌ی نبود؛ و فرمـان

روز برابری زنان؛ افغانستانی که زنانش از برابری محروم‌اند

2026/08/26 09:35 بدون دیدگاه

امروز روز جهانی برابری زنان است؛ روزی که در گوشه‌گوشه جهان از حق زن برای آموزش، کار، انتخاب، مشارکت و زندگی برابر با مردان سخن گفته می‌شود. اما درست در همین روز، زن افغانستانی در کشوری زندگی می‌کند که حاکمانش او را از بسیاری از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی محروم کرده‌اند. پنج سال است دختران افغانستانی پشت دروازه مکتب و دانشگاه مانده‌اند، زنان از بسیاری از مشاغل کنار زده شده‌اند و حضور آنان در جامعه هر روز محدودتر شده است. زنی که زمانی پزشک، استاد، خبرنگار، قاضی، کارمند و نماینده مردم بود، امروز برای بسیاری از ساده‌ترین کارهای زندگی نیز

(۲) پرونده افغانستان: آمریکا و مجاهدین

2026/08/26 09:27 بدون دیدگاه

به‌طور منظم با همکارانم در سازمان استخبارات مرکزی آمریکا و پاکستان به‌منظور بررسی روند تأمین تسلیحات برای مجاهدین افغانستان دیدار می‌کردم. تقریبا ماهی یک‌بار برای اشتراک در نشست‌ها در مقر استخبارات پاکستان به این کشور می‌رفتم و نیز خیلی اوقات به آمریکا سفر می‌کردم. به همین ترتیب، مقام‌های پاکستانی و آمریکایی نیز بسیاری وقت به ریاض می‌آمدند. به‌گونه‌ای خاص دیداری را با ویلیام کیسی، رییس استخبارات مرکزی آمریکا (سیا) در پایان سال ۱۹۸۱ م. به یاد دارم. کیسی سالی یک‌بار به پاکستان و سعودی می‌آمد. این بار به استقبال او به میدان‌هوایی ریاض رفتم. مثل همیشه در هواپیمای بزرگ

میلاد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم؛ از جشن ولادت تا بیداری امت

2026/08/25 19:58 بدون دیدگاه

ولادت حضرت محمد مصطفی صلی‌الله‌علیه‌وسلم، بزرگ‌ترین حادثه در تاریخ بشریت است؛ ولادت مردی که آمد تا انسان را از تاریکی‌های جهل، شرک، ظلم و تباهی به سوی نور ایمان، علم، عدالت و کرامت انسانی رهنمون سازد. آمد تا دل‌های مرده را زنده کند، انسان‌های پراکنده را بر محور توحید گرد آورد و جامعه‌ای بنا نهد که در آن عدالت بر ظلم، برادری بر تعصب و تقوا بر امتیازات نژادی و قبیله‌ای برتری داشته باشد. اما امروز، هنگامی که از میلاد آن پیامبر رحمت سخن می‌گوییم، باید از خود بپرسیم: آیا ما واقعاً پیرو آن حضرت هستیم، یا تنها برگزارکننده

انحطاط ادبیات و رشد چرندیات در رسانه‌های همگانی!

2026/08/25 15:33 بدون دیدگاه

در روزگاری زندگی می‌کنیم که رسانه‌های همگانی، شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی انسان تبدیل شده‌اند. هر روز هزاران متن، تصویر، ویدیو و پیام در برابر چشم مخاطبان قرار می‌گیرد؛ اما در میان این حجم عظیم از اطلاعات، سهم سخن سنجیده، اندیشه‌مند و ادبی روزبه‌روز کمتر به نظر می‌رسد. در مقابل، نوشته‌های سطحی، سخنان بی‌مایه، شایعات، تعبیرهای نادرست و مطالبی که هیچ ارزش فرهنگی و فکری ندارند، با سرعت شگفت‌انگیزی گسترش می‌یابند. مسئله تنها افزایش مطالب بی‌ارزش در رسانه‌ها نیست؛ مسئله مهم‌تر آن است که چرندیات گاهی جای اندیشه را می‌گیرد و سطحی‌نگری به جای فرهنگ

احمدشاه دین‌دوست؛ کارنامه‌ای که به بدخشان رسید

2026/08/25 14:58 بدون دیدگاه

احمدشاه دین‌دوست، پس از دوره‌ای پرحاشیه در غور، امروز فرمانده طالبان در بدخشان شده است؛ اما پرسش مردم روشن است: آیا با تغییر ولایت، کارنامه هم تغییر می‌کند؟ مردم غور هنوز او را با تشدید اختلافات قومی، گسترش بی‌اعتمادی و شکایت‌های فراوان از زورگویی و سوءاستفاده از قدرت به یاد دارند؛ از ماجرای زمین‌های پشته گمورک فیروزکوه و ادعای گرفتن آن با تهدید و سلاح، تا پرونده تکان‌دهنده دخالت مسلحانه در ازدواج دختر یک داکتر، و از میلیون‌ها افغانی که به نام ساخت شاهراه غور–هرات از معلم، سرباز، کارگر، کاسب، یتیم و بیوه‌زن جمع‌آوری شد تا پرسش‌هایی که هنوز

فرهنگ ما؛ تقدیس شاعر، تقصیر زن

2026/08/25 14:19 بدون دیدگاه

در یکی دو روز اخیر، شبکه‌های اجتماعی پر شده است از ادعایی درباره تجاوز جنسی استاد لطیف ناظمی به یک خانم در یک همایش فرهنگی در سویدن. استاد لطیف ناظمی از چهره‌های شناخته‌شده شعر و ادبیات فارسی در افغانستان است و دارای جایگاه محترم. این نوشته در پی داوری درباره این پرونده مشخص نیست. نه می‌خواهد ثابت کند که این ادعا درست است و نه می‌خواهد آن را نادرست بخواند. آنچه اینجا موضوع بحث است، واکنش بسیاری‌ها به این پرونده است؛ واکنش‌هایی که استاد را به دلیل پیشینه فرهنگی شناخته‌شده‌اش تبرئه می‌کند و زن را مقصر معرفی می‌نماید. من