زبان فارسی در نگاه رهبر شهید ایران، تنها زبان رسمی یک کشور یا ابزاری برای ارتباط روزمره نبود؛ بلکه میراثی تمدنی و فرهنگی به شمار میرفت که طی بیش از هزار سال، اندیشه، ادب، عرفان، حکمت و دانش را در گسترهای وسیع از جهان فارسیزبان حفظ و منتقل کرده است. از همین رو، ایشان در مناسبتهای مختلف، از ضرورت پاسداری از این زبان سخن میگفتند و آن را سرمایه مشترک همه فارسیزبانان میدانستند.
در دیدار با شاعران و اهل ادب در ۱۶ دی ۱۳۷۴، ایشان تصریح کردند: «زبان فارسی برای ما فارسیزبانان مایه افتخار است و میراث عظیم ما محسوب میشود.» تأکید بر واژه «فارسیزبانان» نشان میدهد که این نگاه، محدود به مرزهای سیاسی نبود؛ بلکه همه مردمانی را در بر میگرفت که با این زبان میاندیشند، مینویسند و فرهنگ خود را حفظ میکنند.
زبان فرهنگ و هویت
از منظر رهبر شهید، زبان فارسی مهمترین ظرف انتقال فرهنگ و هویت تاریخی ملتهای این حوزه تمدنی است. ایشان در سخنرانی ۲۵ خرداد ۱۳۶۷ با اشاره به ظرفیتهای فرهنگی این زبان گفتند: «امروز زبان فارسی، زبان انقلاب است و زبان اسلام راستین است.» این سخن ناظر به جایگاه فارسی در انتقال مفاهیم دینی، اخلاقی و فرهنگی بود؛ زبانی که آثار ماندگاری در فلسفه، عرفان، تاریخ، شعر و ادب در آن پدید آمده و قرنها الهامبخش ملتهای منطقه بوده است.
از همین منظر، حفظ زبان فارسی تنها به معنای پاسداری از واژگان نیست، بلکه حفظ حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردمانی است که از سمرقند و بخارا تا هرات، دوشنبه، کابل، تهران و شیراز، سهمی در شکوفایی این زبان داشتهاند.
فردوسی؛ پاسدار زبان فارسی
رهبر شهید بارها از حکیم فردوسی به عنوان یکی از بزرگترین پاسداران زبان فارسی یاد کردند. ایشان معتقد بودند اگر شاهنامه سروده نمیشد، زبان فارسی مسیر دشوارتری برای بقا در قرون نخستین پس از اسلام پیش رو داشت.
ایشان درباره جایگاه فردوسی گفتهاند: «حکمت فردوسی، حکمت الهی است.» از نگاه ایشان، ارزش شاهنامه تنها در روایت حماسههای ملی نیست؛ بلکه در حفظ هویت فرهنگی، تقویت روحیه عزت و انتقال مفاهیم اخلاقی و حکمی نهفته است. به همین دلیل، فردوسی صرفاً یک شاعر بزرگ نیست، بلکه یکی از ستونهای تمدن فارسی به شمار میرود.
فارسی؛ زبان علم آینده
یکی از مهمترین ابعاد نگاه رهبر شهید به زبان فارسی، پیوند آن با آینده علم و فناوری بود. ایشان معتقد بودند که اقتدار یک زبان، تنها با پیشینه ادبی آن حفظ نمیشود؛ بلکه باید در تولید علم نیز نقشآفرین باشد.
در دیدار با نخبگان و استعدادهای برتر علمی در ۲۶ آبان ۱۴۰۰، افقی روشن برای آینده زبان فارسی ترسیم کردند و گفتند:
«باید به جایی برسیم که اگر کسی بخواهد به آخرین دستاوردهای علمی دست پیدا کند، ناچار باشد زبان فارسی را یاد بگیرد.»
این سخن، یکی از بلندپروازانهترین چشماندازهایی است که درباره آینده زبان فارسی مطرح شده است. از نگاه ایشان، هیچ زبانی با دستور و بخشنامه، زبان علم نمیشود؛ بلکه زمانی به مرجع علمی جهان تبدیل خواهد شد که صاحبان آن زبان در تولید دانش، نوآوری، فناوری و مرجعیت علمی پیشگام باشند. بنابراین، آینده فارسی در گرو پیشرفت دانشگاهها، پژوهشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و تولید علم است.
مسئولیتی مشترک
رهبر شهید همواره نسبت به ورود بیرویه واژگان بیگانه و تضعیف جایگاه زبان فارسی هشدار میدادند و مسئولیت حفظ این زبان را متوجه رسانهها، دانشگاهها، نظام آموزشی، نویسندگان و نخبگان فرهنگی میدانستند. از دیدگاه ایشان، فارسی باید در عین وفاداری به ریشههای تاریخی خود، زبان زندگی امروز نیز باشد؛ زبانی که بتواند در عرصه ادبیات، رسانه، فناوری، دیپلماسی و علوم جدید حضوری فعال و اثرگذار داشته باشد.
سرمایه مشترک همه فارسیزبانان
آنچه در مجموع از بیانات رهبر شهید درباره زبان فارسی برمیآید، نگاهی تمدنی و آیندهنگر است. در این نگاه، فارسی متعلق به یک دولت یا یک جغرافیا نیست؛ بلکه میراث مشترک همه فارسیزبانان است؛ زبانی که رودکی، فردوسی، ناصرخسرو، سنایی، عطار، مولوی، سعدی، حافظ، بیدل و اقبال لاهوری هر یک بر غنای آن افزودهاند.
پیام این نگاه برای امروز نیز روشن است: پاسداری از زبان فارسی، پاسداری از گذشته نیست؛ سرمایهگذاری برای آینده است. آیندهای که در آن، این زبان نهتنها زبان شعر و فرهنگ، بلکه زبان علم، نوآوری، گفتوگو و همگرایی ملتهای فارسیزبان باشد؛ همان افقی که رهبر شهید ترسیم میکرد و تحقق آن را در گرو تلاش مشترک همه فارسیزبانان میدانست.
