دفاع امام بخاری از زبان فارسی از نگاه یک پژوهشگر دینی

دسته: اخبار فضای مجازی
نویسنده: تحریریه روایت
2026/02/10
2:09 ب.ظ
بازدید: 17

پایگاه خبری تحلیلی روایت : مهران موحد، پژوهشگر دینی، با بازخوانی برخی روایت‌های نقل‌شده از محمد بن اسماعیل بخاری، بر این باور است که امام بخاری آگاهانه در پی دفاع از زبان فارسی و زدودن اتهام‌های دینی از این زبان بوده است. به‌گفته او، بخاری با نقل دو روایت درباره به‌کارگیری واژه‌های فارسی «سور» و «کِخ کِخ» از سوی پیامبر اسلام، کوشیده به جریان‌هایی پاسخ دهد که در قرون نخستین اسلامی با زبان فارسی خصومت می‌ورزیدند و آن را زبانی اهریمنی و غیرمقدس معرفی می‌کردند.

مهران موحد، پژوهشگر دینی، با بازخوانی برخی روایت‌های نقل‌شده از محمد بن اسماعیل بخاری، بر این باور است که امام بخاری آگاهانه در پی دفاع از زبان فارسی و زدودن اتهام‌های دینی از این زبان بوده است. به‌گفته او، بخاری با نقل دو روایت درباره به‌کارگیری واژه‌های فارسی «سور» و «کِخ کِخ» از سوی پیامبر اسلام، کوشیده به جریان‌هایی پاسخ دهد که در قرون نخستین اسلامی با زبان فارسی خصومت می‌ورزیدند و آن را زبانی اهریمنی و غیرمقدس معرفی می‌کردند.

به‌گفته موحد، این نگاه منفی نسبت به زبان فارسی در برخی منابع روایی بازتاب یافته و بعدها نیز توسط چهره‌هایی چون ابن‌تیمیه در کتاب اقتضاء الصراط المستقیم، با استناد به روایت‌های متعدد، بازنشر شده است. در چنین فضایی، اقدام بخاری در قرار دادن واژه‌های فارسی در سخن پیامبر اسلام، تلاشی هدفمند برای بخشیدن بُعد قدسی و معنوی به این زبان و خارج‌کردن آن از دایره اتهام تلقی می‌شود.
موحد تأکید می‌کند که بخاری پیش از نقل این روایت‌ها، در آغاز بابی که به سخن گفتن پیامبر به زبان‌های غیرعربی اختصاص داده، دو آیه از قرآن کریم را آورده است: «وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ» و «وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ». به باور این پژوهشگر، انتخاب آگاهانه این آیات نشان می‌دهد که مقصود بخاری از نقل روایت‌ها، دفاع از تنوع زبانی و به‌ویژه مشروعیت زبان فارسی در چارچوب دینی بوده است.

برخی از شارحان صحیح بخاری نیز، به‌گفته موحد، بر این نکته تأکید کرده‌اند که بخاری با استناد به آیه «وما ارسلنا»، احتمالاً در پی اثبات این بوده که پیامبر اسلام، افزون بر زبان عربی، با زبان‌هایی که مخاطبانش به آن سخن می‌گفته‌اند، از جمله فارسی، آشنایی داشته است. این رویکرد بخاری را می‌توان هم‌سو با فتوای ابوحنیفه درباره جواز نماز گزاردن به زبان فارسی دانست.

موحد در ادامه به نقش تاریخی سامانیان اشاره می‌کند و می‌گوید نخستین تلاش مؤثر برای رسمیت‌بخشی به زبان فارسی در حوزه دین، از سوی این سلسله صورت گرفت؛ زمانی که با اخذ فتوا از علمای ماوراءالنهر، ترجمه قرآن به فارسی را مجاز اعلام کردند. به باور او، سامانیان به‌درستی دریافته بودند که اگر زبان فارسی وارد عرصه دین نشود، دینداری مردم محدود و منزوی باقی می‌ماند و توان مقابله با سلطه فرهنگی زبان عربی را نخواهد داشت.

پس از این تحولات، به‌تدریج زبان فارسی به زبان دین، عرفان و معنویت بدل شد و در میان برخی جریان‌ها، به‌ویژه تصوف، جایگاهی هم‌سنگ زبان عربی یافت. موحد یادآور می‌شود که در همین بستر فرهنگی، فارسی‌زبانان شاهنامه را «قرآن عجم»، آثار عطار را «زبور پارسی» و حافظ را «لسان‌الغیب» نامیدند و مولانا را صاحب «کتاب» دانستند؛ نشانه‌هایی از قداست‌یافتن زبان فارسی در ذهن و زیست دینی ایرانیان و فارسی‌زبانان.

نوشته های مرتبط :