(گفتوگو با دکتر یحیی لبیب المغربی، استاد ادبیات فارسی در دانشگاه قاهره)
در سرزمین فراعنه، مرکز تمدن اسلامی و قلب تپندهی جهان اسلام و در کنار اهرامات و رود خروشان نیل، وارثان تمدن کهن مصر و خادمان واقعی اسلام زبان فارسی را با شور و شوق زیاد یاد میگیرند و برای معرفی تاریخ، تمدن، زبان و ادبیات فارسی شب و روز کار میکنند. استادان ادبیات فارسی و پژوهشگران مطالعات ایرانشناسی در جمهوری عربی مصر تلاش میکنند تا مصریان را با تاریخ، فرهنگ، تمدن و زبان ایران باستان و آثار نویسندگان و شاعران حوزه تمدنی فارسی آشنا بسازند. در گفتوگوهایی که با برخی این استادان انجام دادهام، عشق و علاقه به زبان فارسی در سخنان و چشمهای آنها موج میزند. از اینرو، برای قدردانی از تلاشهای بیدریغ این استادان بزرگوار این گفتوگوها انجام میشود.
این بار با دکتور یحیی لبیب المغربی، استاد ادبیات فارسی در دانشگاه قاهره مصاحبه کردهام. آقای دکتور تاکنون سه نمایشنامه را از فارسی به عربی ترجمه نموده و به اتحاد ملتهای مسلمان تاکید میورزد و برای برقراری روابط میان خوانندگان و پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی بهویژه فارس-عرب تلاش میکند. در سخنان جناب دکتور میتوان شیفتهگی و علاقهمندی به زبان، تاریخ و تمدن اسلامی و فارسی را بهروشنی مشاهده کرد. او از قاهره پیام دوستی، محبت و صلح را به تمام مسلمانان جهان و بهویژه فارسیزبانان مخابره میکند.
حسیبالله ولیزاده: جناب دکتور چه زمانی به زبان فارسی علاقه مند شدید و دلایل این علاقه مندی چیست؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: در ابتدای این مصاحبه، میخواهم از اعضای محترم خبرگزاری روایت و بهطور خاص آقای حسیبالله ولیزاده تشکر کنم. همچنان از دکتر خلود یعقوب استاد زبان فارسی در دانشکدهی ادبیات قاهره که پیشنهاد این مصاحبه را دادند، اظهار قدردانی مینمایم.
علاقهی من به زبان فارسی به سال ۲۰۱۲ میلادی بر میگردد؛ وقتی که به دانشکدهی ادبیات پیوستم و در بخش زبانهای شرقی زبان فارسی را یاد گرفتم. نكتهی عجيب اينجاست كه من اصلا فكر نمىكردم در عرصهی تدريس كار كنم، اما عشق من به زبان فارسى مرا به اين كار تشويق كرد و به دلایل متعددی فارسى محبوبترین زبانهای شرقی وخارجی در قلبم شد. اولین دلیل این است که، زبان فارسی برایم یکی از جذاب ترین زبانهای دنیاست. از آنجا که بخش بزرگی از تاریخ و تمدن اسلامی به زبان فارسی نوشته شدهاست، یادگیری زبان فارسی و عربی ملتهای اسلامی را نزدیک میکند و به ما کمک میکند تا یکدیگر را بفهمیم.
قابل یادآوری میدانم که ما در دانشکدهی ادبیات دانشگاه قاهره اساتید ارزشمند و برجسته داریم. در این گفتگو مایلم از استاد راهنمای پایاننامهی کارشناسی ارشد و رسالهی دکترای خودم، جناب دکتر ایمان عرفه استاد زبان فارسی سپاسگزاری کنم.
حسیبالله ولیزاده: در جریان فراگیری و تدریس زبان فارسی با کدام چالشها روبرو شدید و چگونه این چالشها را برطرف نمودید؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: فراگیری زبانها کار آسان نیست؛ اما باوصف این، چالشهای فراگیری و تدریس زبان فارسی بهعنوان زبان دوم برای غیر فارسیزبانان در مقایسه با زبانهای دیگر کم است. تشابه الفبای فارسی با زبان عربی باعث میشود که دانشجوی عربی گمان کند تلفظ و ساختار آن مثل زبان عربی است. یکی دیگر از سختیهای زبان فارسی این است که برخلاف عربی، فعل در پایان جمله میآید. چالش دیگر نبود ارتباط واقعی از طریق گفتوگو و صحبت (محاوره) میان دانشجویان عرب و فارسیزبانان است. با این همه، اما من توانستم این چالشها را از چند طریق برطرف نمایم. به عنوان نمونه، تلاش کردم به زبان فارسی بسیار کتاب بخوانم و آهنگ گوش کنم تا بتوانم به این زبان مسلط شوم. همچنان از کتابهای آموزش زبان فارسی برای عربها خیلی زیاد استفاده کردم.
حسیبالله ولیزاده: شما متنهای را از نظامی گنجوی ترجمه نمودهاید، نظر شما در بارهٔ داستانها و اشعار این شاعر چیست؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: من «نظامی» را بهترین شاعر در قرن ششم هجری (دوازدهم میلادی) میدانم. قابل توجه است که وقتی منظومههای نظامی را بخوانید احساس میکنید با داستان یا نمایشنامهی معاصر روبرو هستید. «نظامی» یکی از بنیانگذاران اصلی «نمایشنامه برای خواندن» در ادبیات فارسی است. زمانیکه قصیده «صفت سمنار وساختن قصر خورنق» را از منظومهی «هفت پیکر» ترجمه کردم، متوجه شدم چطور از خیر و شر در قالب نمایشنامه صحبت میکند و سرانجام اضرار بدی را آشکار مینماید. این قصیده شامل عناصر موضوعی وساختاری نمایشنامه میشود؛ چرا که میتواند در قالب نمایشی تماشاچیان را جذب کند. این امر کار «رضا قاسمی» و «بهرام بیضایی» را آسان کرده است. آنها توانستند دو نمایشنامه را با الهام از این قصیده در بارهی موضوعات مندرج در آن بنویسند.
حسیبالله ولیزاده: نگاه ملت مصر به تمدن، تاریخ و زبان فارسی چگونهاست؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: کشور مصر به تمدن، تاریخ و زبان فارسی اهمیت میدهد. مصریان به عنوان وارثان یکی از قدیمیترین تمدنهای جهان به تمدن و تاریخ امپراتوری فارس احترام میگذارند. از همینرو، آنها بسیار زیاد زبان فارسی را میخوانند.
حسیبالله ولیزاده: در بارهٔ ادبیات فارسی در افغانستان چه میدانید و آیا با آثار نویسندگان، شاعران و هنرمندان افغانستانی آشنایی دارید؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: شکی نیست که ادبیات فارسی در افغانستان میراثی غنی از شعر کلاسیک و داستاننویسی دارد و امروز خیلی از جوانان این مرز و بوم به شعر و نثر فارسی روی آوردهاند. من بخشی از ادبیات فارسی در افغانستان را در تحصیلات تکمیلی خودم در مقطع دکتری خواندم. همین اکنون تصمیم دارم یک داستان معاصر نوشتهی نصیر احمد احمدی را بخوانم.
حسیبالله ولیزاده: دانشآموختهگان و استادان ادبیات فارسی و پژوهشگران حوزههای زبان، ادبیات، تمدن و تاریخ فارسی در مصر چه جایگاهی دارند؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: دانشآموختهگان واستادان ادبیات فارسی وپژوهشگران این عرصه جایگاه مهمی دارند؛ چون آنها مسئوليت انتقال فرهنگهای دیگر را به جامعهی ما بر دوش میکشند. آنها کتابهای زیادی را از زبان فارسی به عربی ترجمه کردهاند. بهعنوان نمونه، من سه نمایشنامه به زبان عربی ترجمه کردهام. این نمایشنامهها عبارتند از: نمایشنامهی «خر» نوشته ی پرویز صیاد، «معمای ماهیار» معمار نوشتهی رضا قاسمی و «مجلس قربانی سنمار» نوشتهی بهرام بیضایی.
حسیبالله ولیزاده: نقش زبان فارسی را در شکلگیری و تقویت تمدن اسلامی چگونه ارزیابی میکنید؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: زبان فارسی در شکلگیری و تقویت تمدن اسلامی نقش مهم و بیبدیلی ایفا کردهاست. این زبان به گسترش تمدن اسلامی کمک کرد و به یکی از زبانهای اصلی علوم و ادبیات اسلامی تبدیل شد. در گذشته سمرقند، بخارا، بلخ، خوارزم و شهرهای دیگر در این قلمرو مراکز فرهنگ اسلامی شدند. همچنان دانشمندان زیادی از میان این ملت برخاستهاست. این دانشمندان در علوم مختلف فلسفی و اسلامی کتابهای بسیاری تالیف کردهاند. همچنان، از سوی دیگر بسیاری نویسندگان و شاعران فارسی داستانهای خود را از قرآن اقتباس کردهاند. به عنوان نمونه، میتوان به داستان یوسف و زلیخا که در اشعار و سرودههای شاعران فارسی حضور پر رنگ دارد، اشاره کرد. واگر بخواهم در بارهی نقش زبان فارسی در ادبیات و تمدن اسلامی صحبت کنم، مثنوی هفتاد من کاغد خواهد شد.
حسیبالله ولیزاده: به نظر شما زبان فارسی چه ظرفیتها و ظرافتهای دارد؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: هر زبان ویژگیهای خاص خود دارد. به نظرم اولین ویژهگی زبان فارسی قابلیت انتقال مفاهیم و اندیشههای انسانی است. به همین دلیل، این زبان از نظر ادبی یکی از غنیترین زبانهای جهان به شمار میرود. همچنان این زبان، با سادهنویسی و کوتاهی جملات و فروانی واژگان عربی متمایز میشود. این همه، دانشجویان عرب را کمک میکند تا زبان فارسی را خیلی زود یاد بگیرند.
حسیبالله ولیزاده: برای تقویت زبان فارسی و معرفی درست تمدن، تاریخ و ادبیات فارسی چه باید کرد؟
دکتر یحیی لبیب المغربی: تهیه کتابها و لغتنامههای دو زبانه (فارسی و عربی) در قالب یک نرمافزار صوتی برای تقویت زبان فارسی شیوه جذاب و آسان است. همچنان، بايد كتابهاى مهم در بارهی تمدن، تاريخ و ادبيات فارسى به زبانهای متعدد ترجمه شود. در کنار این، راههای دیگری نیز است. به عنوان نمونه، برگزاری نشستهای ادبی که شما گاه گاهی در ایکس برگزار میکنید. من از این برنامهها، خیلی خوشم آمد.
حسیبالله ولیزاده: پیام شما به خوانندگان گرامی در مصر، ایران، افغانستان و تاجیکستان چیست؟
در پایان صحبتم، می خواهم بگویم که ما ملت اسلامی یکی هستیم. امیدوارم جدی کار کنیم تا در تمام عرصهها پیشرفت نماییم. من از قاهره به همه پیام صلح، محبت و دوستی را ارسال میکنم.
