قشر خاکستری؛ بازیگران خاموش دوام استبداد در تاریخ سیاسی افغانستان

دسته: تحلیل
نویسنده: اقبال احمدی
2026/01/25
10:02 ق.ظ
بازدید: 18

پایگاه خبری تحلیلی روایت : هانا آرنت، فیلسوف و نظریه‌پرداز سیاسی آلمانی‌تبار، در تحلیل نظام‌های توتالیتر به نکته‌ای بنیادین اشاره می‌کند. دوام استبداد تنها نتیجه خشونت حاکمان نیست؛ بلکه حاصل رفتار بخش بزرگی از جامعه است که نه در صف حاکمان می‌ایستند و نه در کنار مخالفان. آرنت در آثار مهم خود، به‌ویژه ریشه‌های توتالیتاریسم، نشان می‌دهد که جوامع تحت سلطه به‌طوری معمول به سه قشر قابل تفکیک‌اند؛

هانا آرنت، فیلسوف و نظریه‌پرداز سیاسی آلمانی‌تبار، در تحلیل نظام‌های توتالیتر به نکته‌ای بنیادین اشاره می‌کند. دوام استبداد تنها نتیجه خشونت حاکمان نیست؛ بلکه حاصل رفتار بخش بزرگی از جامعه است که نه در صف حاکمان می‌ایستند و نه در کنار مخالفان. آرنت در آثار مهم خود، به‌ویژه ریشه‌های توتالیتاریسم، نشان می‌دهد که جوامع تحت سلطه به‌طوری معمول به سه قشر قابل تفکیک‌اند؛

نخست، قشر متعصبان و وفاداران حکومت که با باور ایدئولوژیک یا منافع مستقیم از قدرت دفاع می‌کنند. این قشر از هر نگاه با حکومت هست و همیشه کارهای حکومت را توجیه می‌کنند.

دوم، قشر روشنفکران و آگاهان سیاسی که منتقد، پرسشگر و خواهان آزادی‌های مدنی‌اند. این قشر در برابر کار‌های حکومتی که به نفع مردم نیست به پا می‌خیزند و از مسوولان جواب می‌خواهند. اگر منافع جمعی مردم در خطر باشد با هر ابزار که بتواند از حقوق مردم دفاع می‌کنند. این‌ها به‌طور معمول در جامعه‌ها، حد‌اقل می‌باشند.

و سوم، قشری گسترده که بعدها “قشر خاکستری” نام گرفت. این قشر، نه بی‌سواد است و نه ناآگاه، بلکه اغلب آگاه اما خاموش است. ویژگی اصلی قشر خاکستری، بی‌تفاوتی سیاسی و کناره‌گیری از مسوولیت جمعی است. افراد این قشر سیاست را خطرناک، بی‌فایده یا آلوده می‌دانند و ترجیح می‌دهند زندگی فردی خود را از تحولات عمومی جدا نگه دارند. از نگاه آرنت، همین سکوت و انفعال است که راه را برای سرکوب روشنفکران هموار می‌سازد. او تأکید می‌کند که شرّ سیاسی، اغلب نه به‌دست افراد شرور؛ بلکه به‌وسیله انسان‌های عادی و بی‌طرف بازتولید می‌شود کسانی که کاری نمی‌کنند. در این معنا، قشر خاکستری نه تماشاگر بی‌گناه؛ بلکه بازیگری خاموش در صحنه قدرت است.

قشر خاکستری در افغانستان؛

افغانستان در یک قرن اخیر، کم‌تر دوره‌ای از ثبات سیاسی پایدار را تجربه کرده است. کودتا، اشغال خارجی، جنگ‌های داخلی، فروپاشی دولت و سرکوب سیاسی، به‌صورت پی‌درپی بر زندگی مردم سایه افکنده‌اند. در چنین شرایطی، کنش سیاسی برای شهروند عادی همواره پرهزینه و خطرناک بوده است. نتیجه طبیعی این وضعیت شکل‌گیری و گسترش قشر خاکستری است؛ قشری که سیاست‌گریزی را نه از سر راحت‌طلبی؛ بلکه به‌عنوان راهبرد بقا برمی‌گزیند. در دوره سلطنت ظاهرشاه، اگرچه کشور از ثبات نسبی برخوردار بود؛ اما مشارکت سیاسی عمومی بسیار محدود بود و سیاست در انحصار دربار و نخبگان باقی ماند. با روی کار آمدن داوود‌خان و سپس کودتای کمونیستی، هزینه سیاست‌ورزی به‌شدت افزایش یافت. بازداشت، اعدام و سرکوب گسترده، مردم را به این نتیجه رساند که خاموش‌بودن امن‌تر از معترض‌بودن است. در دوره حکومت حزب دموکراتیک خلق و اشغال شوروی، قشر خاکستری به اکثریت جامعه بدل شد. بسیاری از مردم نه به حکومت باور داشتند و نه به گروه‌های درگیر، بلکه تنها می‌خواستند زنده بمانند. سکوت، بی‌طرفی و دوری از هرگونه موضع‌گیری سیاسی، به شیوه غالب زندگی تبدیل شد. این وضعیت همان چیزی‌ست که آرنت آن را بستر اجتماعی توتالیتاریسم می‌نامد. جامعه‌ای خسته، ترسیده و منزوی که قدرت را حتا اگر دوست نداشته باشد تحمل می‌کند.

با سقوط حکومت کمونیستی و آغاز جنگ‌های داخلی مشارکت سیاسی و آزادی به‌سرعت رنگ باخت. در این دوره سیاست برای مردم افغانستان مترادف با ویرانی، بی‌قانونی و خشونت شد. شهروندان عادی به‌ویژه در کابل قربانی مستقیم رقابت‌های قدرت بودند. خانه‌ها ویران شد، جان‌ها از دست رفت و اعتماد اجتماعی فروپاشید. نتیجه این تجربه تلخ، تعمیق قشر خاکستری بود. مردم نه‌تنها از حکومت؛ بلکه از هر نوع سیاست فاصله گرفتند. ظهور طالبان در چنین بستری ممکن شد. حکومت طالبان با ساختار اقتدارگرای ایدئولوژیک خود فضای عمومی را به‌طور کامل بست و هرگونه مخالفت را سرکوب کرد. در این دوره قشر خاکستری به انفعال مطلق رسید. سکوت دیگر یک انتخاب نبود؛ بلکه اجبار بود. بسیاری از شهروندان آگاه برای حفظ جان خود به زندگی خصوصی پناه بردند و از هرگونه کنش اجتماعی پرهیز کردند.

پس از سال ۲۰۰۱ میلادی و شکل‌گیری نظام جمهوری، اگرچه فضا به‌ظاهر باز شد؛ اما فساد گسترده، ناکارآمدی دولت و سیاست‌زدگی قومی، مانع شکل‌گیری کنش مدنی پایدار گردید. بخش بزرگی از جامعه به‌ویژه طبقه متوسط شهری، به قشر خاکستری جدیدی بدل شد، قشری که رأی می‌داد؛ اما مطالبه‌گری نمی‌کرد، فساد را می‌دید؛ اما اعتراض سازمان‌یافته نداشت و سیاست را امری ناامیدکننده می‌دانست. این انفعال در نهایت یکی از زمینه‌های فروپاشی جمهوری را فراهم ساخت.

در وضعیت کنونی افغانستان؛ اگر نظریه‌یی هانا آرنت را مشاهده کنیم؛

قشر خاکستری ام‌روز افغانستان شامل طیف گسترده‌ای از شهروندانی‌ست که صدای‌بلند نمی‌توانند از روی ترس و نابودی. این قشر اگرچه از بسیاری سیاست‌ها ناراضی است؛ اما تا زمانی که معیشت و امنیت حداقلی‌اش تهدید نشود واکنش جمعی نشان نمی‌دهد. هانا آرنت هشدار می‌دهد که خطرناک‌ترین وضعیت برای یک جامعه، نه حاکمان سرکوبگر؛ بلکه عادی‌شدن بی‌عدالتی در ذهن مردم است. هنگامی که سکوت به هنجار بدل شود و بی‌طرفی به فضیلت، راه هرگونه تغییر بنیادین بسته می‌شود. تجربه تاریخی افغانستان نشان می‌دهد که بدون خروج قشر خاکستری از انفعال و پذیرش مسوولیت مدنی هیچ پروژه سیاسی پایداری به نتیجه نخواهد رسید. آینده‌ای متفاوت مستلزم آن است که شهروندان؛ حتا در حد توان محدود خود از مرز بی‌تفاوتی عبور کنند؛ زیرا به تعبیر آرنت آزادی نه با قهرمانان استثنایی؛ بلکه با مسوولیت‌پذیری انسان‌های عادی معنا پیدا می‌کند.

نوشته های مرتبط :