ثالوث حاکم در مدارس دینی

دسته: تحلیل
نویسنده: حسیب الله ولی‌زاده
1404/10/28
9:28 ق.ظ
بازدید: 14

پایگاه خبری تحلیلی روایت : یکی از نکاتی که همواره ذهنم را درگیر نموده، طرز تفکر حاکم در مدارس دینی (روان‌شناسی و جامعه‌شناسی مدارس دینی) است. من که خودم نیز تجربهٔ حضور هشت ساله در مدرسهٔ دینی را دارم و پانزده سال می‌شود، دانش‌جوی علوم دینی هستم، گاهی گمان می‌کنم که به سادگی نمی‌توانم از آن‌چه در مدرسه فراگرفته‌‌ام، بیرون گردم و جهان‌بینی گسترده‌تر از ساحهٔ مدرسه داشته باشم. در واقع بیرون شدن از لاک مدرسه و جهان‌بینی مدرسه‌ای دشوار است و ناخودآگاه مدرسه ما را کنترول می‌کند؛ حتا اگر خود ما هم نخواهیم. از این همه که بگذریم، می‌توانم بگویم پدیده‌های حاکم در مدارس دینی به طور عام – نه حصر- سه پدیده است: توجیه‌گری، تقدس‌گرایی و دنباله‌روی(تقلید). در این نوشتار می‌کوشم به گونهٔ کوتاه و به شکل روزنامه‌ای – نه پژوهشی و علمی- به این موارد اشاره نمایم.

یکی از نکاتی که همواره ذهنم را درگیر نموده، طرز تفکر حاکم در مدارس دینی (روان‌شناسی و جامعه‌شناسی مدارس دینی) است. من که خودم نیز تجربهٔ حضور هشت ساله در مدرسهٔ دینی را دارم و پانزده سال می‌شود، دانش‌جوی علوم دینی هستم، گاهی گمان می‌کنم که به سادگی نمی‌توانم از آن‌چه در مدرسه فراگرفته‌‌ام، بیرون گردم و جهان‌بینی گسترده‌تر از ساحهٔ مدرسه داشته باشم. در واقع بیرون شدن از لاک مدرسه و جهان‌بینی مدرسه‌ای دشوار است و ناخودآگاه مدرسه ما را کنترول می‌کند؛ حتا اگر خود ما هم نخواهیم. از این همه که بگذریم، می‌توانم بگویم پدیده‌های حاکم در مدارس دینی به طور عام – نه حصر- سه پدیده است: توجیه‌گری، تقدس‌گرایی و دنباله‌روی(تقلید). در این نوشتار می‌کوشم به گونهٔ کوتاه و به شکل روزنامه‌ای – نه پژوهشی و علمی- به این موارد اشاره نمایم.
۱ – توجیه‌گری:
منظورم از توجیه‌گری در این‌جا تفسیر و شرح نظریات و اندیشه‌های گذشته‌گان به‌گونه‌ای است که ظاهر و بستر تاریخی و فرهنگی این نظریات و اندیشه‌ها این تفسیرها و شرح‌ها را برنمی‌تابد. در این عملیه به‌جای این‌که اندیشه‌ها به‌گونه‌ای علمی مورد غور و بررسی قرار بگیرد و با رویکرد انتقادی کاویده شود، تنها شرح و تحلیل و توجیه می‌گردد و صحت آن‌ها مفروض پنداشته می‌شود.
شما اگر کتاب‌های «تراث» را خوانده باشید و یا به کتاب‌هایی که در مدارس دینی خوانده می‌شود، نگاهی باندازید ملاحظه می‌کنید که ادبیات این کتاب‌ها توجیه‌گر است. منظورم این است که در این کتاب‌ها تلاش صورت می‌گیرد به جای نقد علمی نظریات، این نظریات توجیه گردد ‌و صاحبان این نظرها هم معذور پنداشته شوند. به عنوان نمونه در این کتاب‌ها سلب آزادی زنان، تحقیر و توهین آن‌ها، تبعیض جنسیتی، استبداد و دیکتاتوری، برده‌داری و … وجود دارد و امروز توجیه می‌گردد و عادی‌سازی می‌شود. این روش (توجیه‌گری) تنها در کتاب‌های قدیمی وجود ندارد، بلکه در کتاب‌های جدید نیز با لطایف الحیل و تفسیرهای دور از معنای ظاهری متون این نگرش‌ها و دیدگاه‌ها توجیه می‌گردند. در کتاب‌هایی که زیر نام «پاسخ به شبه‌ها» از سوی نهادهای اسلامی از جمله الازهر نشر می‌گردد، این روش به خوبی قابل مشاهده است. در این کتاب‌ها برده‌داری، سلب آزادی زنان و تبعیض جنسیتی توجیه می‌گردد و بدون نقد روایاتی که این موضوعات در آن‌ها وارد گردیده با توسل به برداشت‌های دور از معنای ظاهری متون و تفسیرهایی که در قرن‌ها پیش صورت گرفته، به قول خود نویسندگان این کتاب‌ها از این دیدگاه‌ها و کتاب‌ها تفسیرهای عصری ارایه می‌گردد؛ تفسیرها و توجیه‌هایی که در ظاهر جلب توجه می‌کند، اما در واقع قابل پذیرش نیستند.
۲- تقدس‌گرایی:
در مدارس دینی کتاب‌ها، نظرها و آدم‌ها به طرز شگفت‌آوری مقدس پنداشته می‌شوند. گرچند در ظاهر اهالی مدرسه هر نوع تقدس‌گرایی را رد می‌کنند، اما در عمل به این پدیده دچار هستند. کتاب‌ها مقدس هستند و کسی حق ندارد این کتاب‌ها را نقد کند و یا مورد ارزیابی قرار بدهد. نظریات مقدس هستند و کسی حق ندارد، نظری مخالف نظریات حاکم و مشهور ارایه نماید و گرنه به نوآوری و مخالفت با مشهورات متهم می‌گردد و دیگر در میان اهل مدرسه جایگاهی نخواهد داشت. آدم‌ها مقدس هستند و کسی حق ندارد بگوید فلان عالم در فلان مسأله دچار اشتباه شده‌است. برای حقانیت هر نظری، نام صاحبان این نظرها سند محکم است و کسی را یارای مقابله با این نام‌ها نیست. حتا اگر تجدیدی هم صورت می‌گیرد، باید در قالب همان نظریات گذشته صورت بگیرد و با پوشش نام و نشان همان علمای که قرن‌ها پیش زیسته‌اند. از همین‌رو، فی‌المثل نام‌های امام ابوحنیفه و امام ماتریدی در افغانستان و نام‌های امام اشعری و امام شافعی در مصر و نام‌های امام احمد و ابن تیمیه در عربستان مقدس هستند و به باور برخی‌ها باید پروژه فکری این‌ها احیا گردد و هر نوع کاری بدون استفاده از برند این شخصیت‌ها به نتیجه‌ای نمی‌‌رسد.
۳ – دنباله‌روی (تقلید):
تقلید از استاد، تقلید از یک مذهب خاص و تقلید از رسوم حاکم در مدارس دینی، از جمله ‌پدیده‌های مروج در مدارس دینی است. گاهی این امر به جایی می‌رسد که شاگردان در طرز لباس پوشیدن و سخن زندن نیز از استاد خود تقلید می‌کنند. از منظر بسیاری مدرسه‌ای‌ها تقلید از یک مذهب خاص واجب است و هر مسلمان باید مقلد یک مذهب خاص باشد. در حالی‌که تقلید فرصت هر نوع تکاپو و تلاش جدید را می‌گیرد، اما شوربختانه این پدیده در مدارس دینی حاکم است. از همین‌رو، در دامن این مدارس چیز جدید و راهکار نوی تولید نمی‌گردد و هرچه است تکرار مکررات و تحصیل حاصل. دقت می‌فرمایید: تکرار مکررات و تحصیل حاصل هم خود به تقلید از مدرسه است!!!
نتیجه:
از آنچه تا اینجا بیان کردیم به این نتیجه می‌رسیم که پدیده‌های توجیه‌گری، تقدس‌گرایی و تقلید به طرز نگران کننده‌ای در مدارس دینی حاکم است. این پدیده‌ها دانش‌جو و دانش‌آموخته‌ای علوم دینی را به یک موجود منفعل مبدل می‌کند و توانایی هر نوع تفکر، انتقاد و پژوهش علمی به معنای امروزی را از او می‌ستاتد و در واقع او را به موجودی دنباله‌رو، فرمان‌بردار و توجیه‌گر مبدل می‌کند؛ موجودی که در جزیره‌ای دور افتاده بنام مدرسه زندگی می‌کند و با تمام عالم و آدم و هرچه بیرون مدرسه در این دنیای پهناور وجود دارد، سرستیز و دشمنی دارد. این همه سبب می‌‌گردد تا از لحاظ روانی او آماده خشونت‌‌ورزی، تندروی و اطاعت بی‌چون و چرا و پرخاش‌گری شود.

همچنین بخوانید: جنگ مدارس در منطقه؛ از «فتح‌الفتوحات در افغانستان تا «فتح‌الهند» در پاکستان

نوشته های مرتبط :