اظهارات ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، درباره جبران زیان‌های ناشی از بسته‌ماندن گذرگاه‌های تجارتی پاکستان، نشان‌دهنده تلاش این گروه برای کاهش وابستگی افغانستان به مسیرهای ترانزیتی پاکستان است. اما میان یافتن مسیرهای جایگزین و جبران کامل خسارت‌های اقتصادی تفاوت مهمی وجود دارد.
بر اساس گزارش بانک جهانی که در جولای ۲۰۲۶ منتشر شد، سهم مسیرهای پاکستان در تجارت افغانستان به‌شدت کاهش یافته و ایران و کشورهای آسیای میانه به مسیرهای اصلی واردات تبدیل شده‌اند. این تغییر نشان می‌دهد که تجارت افغانستان توانسته بخشی از فعالیت خود را از مسیرهای دیگر ادامه دهد؛ با این حال، بانک جهانی همچنان درباره آسیب‌پذیری اقتصاد افغانستان در برابر اختلال‌های منطقه‌ای هشدار داده است.
۱. تغییر مسیر تجارت به معنای جبران کامل زیان‌ها نیست
افغانستان به دلیل نداشتن دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد، به مسیرهای کشورهای همسایه برای واردات و صادرات وابسته است. مسیر پاکستان به دلیل دسترسی به بندر کراچی و نزدیکی جغرافیایی، برای بازرگانان افغانستان اهمیت ویژه‌ای داشته است. بسته‌شدن این مسیرها، تاجران را ناچار کرده است کالاهای خود را از راه ایران و کشورهای آسیای میانه انتقال دهند.
گزارش رویترز در جنوری ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که بازرگانان افغانستان برای ادامه تجارت به مسیرهایی از طریق بندر چابهار و کشورهای ازبیکستان، ترکمنستان و تاجیکستان روی آورده‌اند. این تغییر امکان ادامه بخشی از تجارت را فراهم کرده، اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تمام هزینه‌ها و زیان‌های ناشی از بسته‌ماندن مرز پاکستان جبران شده است.
۲. هزینه بیشتر حمل‌ونقل؛ فشار بر بازرگانان و مردم
مسیر جایگزین زمانی می‌تواند جای مسیر قبلی را بگیرد که از نظر هزینه، زمان و ظرفیت انتقال کالا نیز قابل رقابت باشد. انتقال کالا از مسیرهای طولانی‌تر ممکن است هزینه سوخت، کرایه موتر، بیمه و انبارداری را افزایش دهد. این هزینه‌ها در نهایت می‌تواند قیمت کالاهای وارداتی را بالا ببرد یا سود بازرگانان را کاهش دهد.
از سوی دیگر، صادرکنندگان افغانستان نیز با مشکل روبه‌رو می‌شوند. محصولات کشاورزی، میوه تازه و دیگر کالاهایی که به انتقال سریع نیاز دارند، در صورت تأخیر ممکن است بخشی از ارزش خود را از دست بدهند. بنابراین، حتی اگر کالا از مسیر دیگری به مقصد برسد، ممکن است تجارت به اندازه گذشته سودآور نباشد.
۳. آیا آسیای میانه می‌تواند جای پاکستان را بگیرد؟
گسترش تجارت با آسیای میانه برای افغانستان فرصت مهمی است. ازبیکستان، ترکمنستان، تاجیکستان و قزاقستان می‌توانند بازارهایی برای محصولات افغانستان و منابعی برای تأمین برق، سوخت، مواد غذایی و کالاهای صنعتی باشند. تنوع‌بخشیدن به مسیرهای تجارتی همچنین وابستگی افغانستان به تصمیم‌های سیاسی یک کشور را کاهش می‌دهد.
با این حال، آسیای میانه جایگزین کاملی برای همه کارکردهای پاکستان نیست. پاکستان علاوه بر بازار مصرف، مسیر دسترسی افغانستان به بنادر دریایی نیز بوده است. برای جبران این نقش، افغانستان به زیرساخت‌های حمل‌ونقل مناسب، توافق‌های پایدار ترانزیتی و روابط تجارتی قابل پیش‌بینی با چندین کشور نیاز دارد. تغییر مسیر تجارت می‌تواند وابستگی را کاهش دهد، اما لزوماً تمام مزیت‌های جغرافیایی پاکستان را از میان نمی‌برد.
۴. رقم ۲.۳ میلیارد دالر چه چیزی را نشان می‌دهد؟
ارزش سالانه حدود ۲.۳ میلیارد دالر تجارت افغانستان و پاکستان، نشان‌دهنده بزرگی پیوند اقتصادی دو کشور پیش از بسته‌شدن گذرگاه‌هاست. اما این رقم به‌تنهایی میزان زیان واقعی را مشخص نمی‌کند؛ برای چنین محاسبه‌ای باید ارزش واردات و صادرات متوقف‌شده، کالاهایی که از مسیرهای دیگر منتقل شده‌اند، افزایش هزینه حمل‌ونقل و خسارت بازرگانان بررسی شود.
همچنین باید میان تجارت دوجانبه افغانستان و پاکستان و تجارت ترانزیتی افغانستان از طریق خاک پاکستان تفاوت گذاشت. این دو به هم مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند. کاهش تجارت دوجانبه ممکن است بر فروشندگان و خریداران دو کشور اثر بگذارد؛ در حالی که توقف ترانزیت، مسیر انتقال کالا به کشورهای ثالث را نیز مختل می‌کند. داده‌های منتشرشده درباره کاهش شدید استفاده از مسیر پاکستان نشان می‌دهد که این اختلال صرفاً یک مشکل مرزی کوتاه‌مدت نبوده است.
جمع‌بندی
اظهارات ذبیح‌الله مجاهد را می‌توان نشانه تلاش طالبان برای نشان‌دادن این دانست که فشار اقتصادی ناشی از بسته‌ماندن مرزها، افغانستان را از ادامه تجارت بازنمی‌دارد. انتقال بخشی از تجارت به ایران و آسیای میانه نیز نشان می‌دهد که مسیرهای جایگزین وجود دارند و می‌توانند وابستگی به پاکستان را کاهش دهند.
با این حال، ادامه تجارت با مسیرهای دیگر با جبران کامل زیان‌های اقتصادی یکسان نیست.
برای سنجش موفقیت این سیاست باید دید هزینه انتقال کالا چقدر افزایش یافته، چه میزان از صادرات افغانستان متوقف شده، درآمد بازرگانان و گمرک‌ها چه تغییری کرده و قیمت کالاها برای مردم چگونه تحت تأثیر قرار گرفته است.
در نهایت، تنوع مسیرهای تجارتی می‌تواند برای افغانستان یک مزیت بلندمدت باشد؛ اما بسته‌ماندن مرزها همچنان هزینه‌هایی برای بازرگانان و مردم دو کشور ایجاد می‌کند. اگر هدف حفظ منافع اقتصادی افغانستان باشد، ایجاد مسیرهای بدیل و حفظ روابط تجارتی باثبات باید در کنار تلاش برای حل اختلاف‌های سیاسی و امنیتی با پاکستان دنبال شود.
