آزادی چاپلوسی در افغانستان

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
2026/06/30
2:21 ب.ظ
بازدید: 6

پایگاه خبری تحلیلی روایت : دیروز یک راننده اسنپ در ایران از من پرسید: «واقعاً مردم افغانستان امروز هیچ نوع آزادی ندارند؟ مگر چنین چیزی ممکن است؟»به شوخی گفتم: «به تبلیغات دشمنان باور نکنید؛ زیرا در افغانستانِ زیر حاکمیت طالبان، دست‌کم یک آزادی وجود دارد؛ آزادی چاپلوسی.»خندید و پرسید: «آزادی چاپلوسی یعنی چه؟»

دیروز یک راننده اسنپ در ایران از من پرسید: «واقعاً مردم افغانستان امروز هیچ نوع آزادی ندارند؟ مگر چنین چیزی ممکن است؟»

به شوخی گفتم: «به تبلیغات دشمنان باور نکنید؛ زیرا در افغانستانِ زیر حاکمیت طالبان، دست‌کم یک آزادی وجود دارد؛ آزادی چاپلوسی.»

خندید و پرسید: «آزادی چاپلوسی یعنی چه؟»

ویدیویی از سخنان عصمت مجددی، مقام پیشین شورای امنیت و فرزند صبغت‌الله مجددی، را به او نشان دادم و گفتم: «آزادی چاپلوسی یعنی همین.»

آزادی چاپلوسی یعنی در افغانستان امروز، فضای ابراز نظر انتقادی به‌شدت محدود شده است و ستایش و سفیدنمایی عملکرد حاکمان، کم‌هزینه‌ترین و گاه تنها راه سخن گفتن در عرصه عمومی به شمار می‌رود.

بسیاری از افراد از سخنان چاپلوسانه عصمت مجددی انتقاد کرده‌اند. اما پرسش من این است: آیا او واقعاً گزینه دیگری داشت؟ آیا می‌توانست سخنان منتقدانه بیان کند، بی‌آنکه با پیامدهای آن روبه‌رو شود؟ در افغانستان امروز، بسیاری از شهروندان و چهره‌های سیاسی باور دارند که هزینه انتقاد بسیار سنگین‌تر از هزینه سکوت یا ستایش است.

سخن از آزادی چاپلوسی شد؛ بد نیست یادآوری کنم که با وجود آن‌که چاپلوسی در اخلاق اسلامی رفتاری ناپسند شمرده می‌شود، در نظام‌های استبدادی به یک رفتار تشویق‌شده تبدیل می‌شود. در حکومت طالبان نیز نشانه‌های این وضعیت دیده می‌شود. وزیر عدلیه طالبان پیش‌تر به صراحت گفته بود که چاپلوسی امیرالمؤمنین واجب است. در همین حال، مقام‌های این حکومت پیوسته با اعطای لقب‌های اغراق‌آمیز، ساختن مدرسه و مسجد به نام رهبر طالبان و تجدید مکرر بیعت با او، در شکل‌دادن به نوعی کیش شخصیت نقش ایفا می‌کنند.

ریشه این وضعیت را باید در ماهیت نظام‌های فردمحور و استبدادی جست‌وجو کرد؛ نظام‌هایی که در آن تصمیم نهایی در اختیار یک فرد قرار دارد و از وزیر تا والی و کارمند، هیچ‌کس از امنیت شغلی مطمئن نیست.

در چنین ساختاری، ترس از برکناری یا مغضوب شدن، بسیاری از مقام‌ها را به سوی جلب رضایت حاکم سوق می‌دهد. نتیجه آن است که به جای رقابت بر سر کارآمدی، رقابتی برای کسب رضایت رهبر شکل می‌گیرد؛ رضایتی که گاه با مدح، القاب پرطمطراق، هدیه و نمایش وفاداری جست‌وجو می‌شود. این پدیده محدود به افغانستان نیست و در بسیاری از نظام‌های اقتدارگرا نیز مشاهده شده است.

با این همه، چاپلوسی از منظر سنت سیاسی و فقه اسلامی یک رزیلت اخلاقی شمرده می‌شود. هنگامی که حضرت ابوبکر به خلافت رسید، از مردم خواست اگر درست عمل کرد او را یاری کنند و اگر از راه حق منحرف شد، او را اصلاح و نقد کنند. این نگاه، مسئولیت‌پذیری حاکم در برابر مردم را اصل می‌داند، نه مصونیت او از انتقاد.

برخی از فقیهان برجسته حنفی نیز نسبت به ستایش بی‌جا از حاکمان هشدار داده‌اند. ابراهیم صفار بلخی از ابومنصور ماتریدی نقل می‌کند که اگر کسی حاکمی را که مرتکب ظلم می‌شود «عادل» بنامد، در حقیقت ظلم را عدل شمرده و شبهه کفر بر وی می‌رود. ملاعلی قاری هروی نیز در آثار خود نقل می‌کند که علمای پیشین، ستودن حاکم ستمگر با عنوان «عادل» را جایز نمی‌دانستند.

نوشته های مرتبط :