امروز «روز جهانی مبارزه با نفرتپراکنی» است؛ پدیدهای که متأسفانه در شبکههای اجتماعی افغانستان بهشدت رواج یافته و گاهی چنان گسترده میشود که مرزهای گفتوگو، نقد و اختلاف نظر را از میان میبرد.
اما شاید آزاردهندهتر از خود نفرتپراکنی، سکوت کسانی باشد که میتوانند در برابر آن ایستادگی کنند. بسیاری از نخبگان و اهل فکر افغانستان میبینند که چگونه زبان نفرت در فضای عمومی گسترش مییابد و میدانند که پیامدهای آن چیست، اما ترس از واکنشهای تند و فحاشیها باعث میشود سکوت کنند؛ سکوتی که گاهی به ادامه و تقویت این وضعیت کمک میکند.
برای درک مسئولیت یک روشنفکر در چنین شرایطی، یادآوری کارنامه رومن رولان آموزنده است.
رومن رولان، نویسنده و متفکر فرانسوی، در دوران جنگ جهانی اول میزیست؛ جنگی که از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ بخش بزرگی از جهان را درگیر کرد. یکی از ویژگیهای این جنگ، گسترش نفرت ملی بود. ملتهای درگیر، نه فقط با ارتشهای یکدیگر، بلکه با تصویر و هویت یکدیگر میجنگیدند. مطبوعات و بسیاری از روشنفکران نیز به جای کاهش تنش، به ابزار تبلیغات جنگی تبدیل شده بودند.
رولان بعدها نوشت که در آن دوران، گاهی کسانی که پشت میزهای خود مینشستند و قلم میزدند، از سربازانی که در میدان جنگ بودند، بیرحمتر عمل میکردند؛ زیرا نفرت در میان کسانی که مستقیماً درگیر خشونت نیستند، میتواند شکلهای خطرناکتری پیدا کند.
در چنین فضایی، رولان برخلاف جریان غالب زمانه ایستاد. او که در سوییس بیطرف زندگی میکرد، مجموعهای از مقالهها، نامهها و نوشتهها منتشر کرد و علیه نفرتپراکنی میان ملتها سخن گفت. او به فرانسویها یادآوری کرد که آلمان فقط سرزمین دشمن نیست، بلکه سرزمین گوته، دانشمندان و هنرمندان بزرگی نیز هست. همچنان از آلمانیها پرسید که آیا خود را وارث فرهنگ انسانی میدانند یا اسیر نفرت و خشونت.
آنچه رولان را به این موضعگیری واداشت، امید به فردای پس از جنگ بود. او میدانست که نوشتههایش جنگ را متوقف نمیکند، اما میخواست پس از پایان جنگ، ملتها چنان از یکدیگر متنفر نشده باشند که دیگر نتوانند به هم نگاه کنند.
این موضعگیری برای او هزینه داشت. در کشور خود متهم به خیانت شد، از سوی بسیاری مورد حمله قرار گرفت و حتی برخی دوستانش از او فاصله گرفتند. اما او از ترس دشنامها و اتهامها عقبنشینی نکرد.
سرانجام زمان نشان داد که صدای او بیاهمیت نبود. رولان پس از جنگ به یکی از چهرههای مهم صلحطلبی اروپا تبدیل شد و جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد.
درس مهمی که از سرگذشت رومن رولان میتوان گرفت این است: وظیفه یک روشنفکر در زمانه نفرت، همراهی با موج نفرت نیست؛ بلکه ایستادن در برابر آن است. روشنفکر نباید اجازه دهد نفرت به میراث نسلهای بعد تبدیل شود، زیرا نفرتِ ماندگار، صلح آینده را دشوار میکند.
ما امروز در افغانستان شاهد گسترش زبان نفرت در برابر یکدیگر هستیم. در چنین شرایطی، مسئولیت اهل فکر این نیست که به آتش اختلافات هیزم بیفزایند، بلکه باید برای حفظ گفتوگو، انصاف و امکان همزیستی تلاش کنند.
کلمات فقط کلمات نیستند؛ گاهی میسازند و گاهی میکشند.
