پژوهش‌های ژنتیکی و تبار آریایی پشتون‌ها

دسته: تحلیل
نویسنده: حکیم حکمت
2026/06/15
11:26 ق.ظ
بازدید: 21

پایگاه خبری تحلیلی روایت : بحث درباره منشأ و تبار پشتون‌ها از قدیمی‌ترین و جنجالی‌ترین مباحث تاریخ افغانستان و منطقه به شمار می‌رود. در طول چند قرن گذشته نظریه‌های گوناگونی درباره خاستگاه این قوم مطرح شده است؛ از نظریه بنی‌اسرائیلی گرفته تا دیدگاه‌های مبتنی بر ریشه‌های آریایی، سامی، مغولی و یا ترکی. با این حال، پیشرفت دانش ژنتیک در دهه‌های اخیر امکان بررسی علمی‌تر این مسئله را فراهم کرده است.یکی از پژوهشگرانی که به‌صورت تخصصی به این موضوع پرداخته، دکتر محمد الیاس، پژوهشگر ژنتیک و استاد اهل سوات پاکستان است. او در کتاب «تبار پشتون‌ها» تلاش کرده است نظریه‌های مختلف را با استفاده از داده‌های ژنتیکی مورد ارزیابی قرار دهد.

بحث درباره منشأ و تبار پشتون‌ها از قدیمی‌ترین و جنجالی‌ترین مباحث تاریخ افغانستان و منطقه به شمار می‌رود. در طول چند قرن گذشته نظریه‌های گوناگونی درباره خاستگاه این قوم مطرح شده است؛ از نظریه بنی‌اسرائیلی گرفته تا دیدگاه‌های مبتنی بر ریشه‌های آریایی، سامی، مغولی و یا ترکی. با این حال، پیشرفت دانش ژنتیک در دهه‌های اخیر امکان بررسی علمی‌تر این مسئله را فراهم کرده است.

یکی از پژوهشگرانی که به‌صورت تخصصی به این موضوع پرداخته، دکتر محمد الیاس، پژوهشگر ژنتیک و استاد اهل سوات پاکستان است. او در کتاب «تبار پشتون‌ها» تلاش کرده است نظریه‌های مختلف را با استفاده از داده‌های ژنتیکی مورد ارزیابی قرار دهد.

دکتر الیاس در بررسی نظریه بنی‌اسرائیلی بودن پشتون‌ها، به این نتیجه رسیده است که شواهد ژنتیکی از این فرضیه حمایت نمی‌کند. او با استفاده از داده‌های پروژه «تنوع ژنوم انسانی» در دانشگاه هاروارد، نمونه‌های ژنتیکی قبایل مختلف پشتون را با گروه‌های گوناگون یهودی مقایسه کرده و هیچ پیوند ژنتیکی معناداری میان آنان نیافته است. به باور او، نظریه بنی‌اسرائیلی بیش‌تر ریشه در روایت‌های تاریخی و سیاسی دارد تا واقعیت‌های علمی.

در مقابل، یافته‌های ژنتیکی نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از پشتون‌ها به هاپلوگروه‌های R1a و R1b تعلق دارند؛ دو شاخه ژنتیکی که در میان بسیاری از اقوام هندواروپایی و آریایی‌تبار منطقه گستردگی فراوان دارند. بر اساس پژوهش‌های یادشده، بیش از نیمی از جمعیت پشتون‌های خیبرپختونخوا به هاپلوگروه R1a تعلق دارند و R1b نیز در میان بسیاری از قبایل پشتون مشاهده می‌شود.

البته این یافته‌ها به معنای خالص بودن تبار پشتون‌ها نیست. همان‌گونه که بسیاری از ملت‌های بزرگ جهان حاصل آمیزش تاریخی اقوام مختلف‌اند، پشتون‌ها نیز در طول قرن‌ها با گروه‌های گوناگون انسانی تعامل و اختلاط داشته‌اند. اما نکته مهم آن است که سهم غالب در ساختار ژنتیکی این قوم، به شاخه‌های مرتبط با جمعیت‌های آریایی و هندواروپایی تعلق دارد.

در واقع، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که نظریه آریایی‌تبار بودن پشتون‌ها، دست‌کم در سطح ژنتیکی، از پشتوانه علمی بیش‌تری نسبت به سایر نظریه‌ها برخوردار است. این نتیجه تا حدودی با دیدگاه شماری از مورخان افغانستان، از جمله احمدعلی کهزاد و عبدالحی حبیبی، هم‌خوانی دارد که پشتون‌ها را بخشی از اقوام آریایی ساکن در حوزه تاریخی آریانا می‌دانستند.

در عین حال، آنچه امروز هویت پشتونی را تعریف می‌کند، صرفاً ژنتیک و تبار نیست؛ بلکه زبان پشتو، فرهنگ پشتونوالی و حافظه تاریخی مشترک است. به همین دلیل، هرچند پشتون‌ها مانند سایر ملت‌ها از آمیزش تباری برخوردارند، اما شواهد ژنتیکی موجود نشان می‌دهد که اکثریت آنان دارای ریشه‌های آریایی‌اند و همین موضوع یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش‌های معاصر درباره منشأ این قوم به شمار می‌رود.

نوشته های مرتبط :