افغانستان و مسئله هویت؛ از خراسان‌خواهی تا ظهور ترکستان‌خواهی

دسته: تحلیل
نویسنده: نوریحیی نظری
1405/02/29
2:43 ب.ظ
بازدید: 5

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در سال‌های اخیر، مسئله هویت در افغانستان بیش از هر زمان دیگری به یکی از مباحث محوری در فضای فکری، سیاسی و رسانه‌ای تبدیل شده است. در کنار گفتمان‌هایی چون خراسان‌خواهی، هزارستان‌خواهی و لوی افغانستان‌خواهی، اخیراً بحث ترکستان‌خواهی نیز در فضای مجازی و برخی محافل سیاسی مطرح شده است. ظهور و گسترش این گفتمان‌ها نشان می‌دهد که بحران هویت در افغانستان صرفاً یک مسئله سیاسی روزمره نیست، بلکه ریشه در ساختار پیچیده تاریخی و تمدنی این سرزمین دارد. با این حال، یکی از مهم‌ترین خطاها در تحلیل این مباحث، قرار دادن تمام این گفتمان‌ها در یک سطح واحد مفهومی است. در حالی‌که از نگاه تاریخ‌نگاری و مطالعات هویت، این مفاهیم از نظر ماهیت تاریخی و نظری، متعلق به سطوح متفاوتی‌اند و نمی‌توان آن‌ها را به‌صورت مستقیم و هم‌عرض با یکدیگر مقایسه کرد.

در سال‌های اخیر، مسئله هویت در افغانستان بیش از هر زمان دیگری به یکی از مباحث محوری در فضای فکری، سیاسی و رسانه‌ای تبدیل شده است. در کنار گفتمان‌هایی چون خراسان‌خواهی، هزارستان‌خواهی و لوی افغانستان‌خواهی، اخیراً بحث ترکستان‌خواهی نیز در فضای مجازی و برخی محافل سیاسی مطرح شده است. ظهور و گسترش این گفتمان‌ها نشان می‌دهد که بحران هویت در افغانستان صرفاً یک مسئله سیاسی روزمره نیست، بلکه ریشه در ساختار پیچیده تاریخی و تمدنی این سرزمین دارد. با این حال، یکی از مهم‌ترین خطاها در تحلیل این مباحث، قرار دادن تمام این گفتمان‌ها در یک سطح واحد مفهومی است. در حالی‌که از نگاه تاریخ‌نگاری و مطالعات هویت، این مفاهیم از نظر ماهیت تاریخی و نظری، متعلق به سطوح متفاوتی‌اند و نمی‌توان آن‌ها را به‌صورت مستقیم و هم‌عرض با یکدیگر مقایسه کرد.

خراسان در اصل یک «حوزه تمدنی-فرهنگی» بود، نه یک هویت قومی یا دولت ملی. در متون تاریخی، خراسان به حوزه‌ای گسترده اطلاق می‌شد که بخش‌هایی از افغانستان کنونی، ایران شرقی و ماوراءالنهر را در بر می‌گرفت. این حوزه بر پایه شهرنشینی، فرهنگ اسلامی، زبان فارسی و شبکه‌های علمی و تجاری شکل گرفته بود. به همین دلیل، خراسان بیش از آن‌که یک پروژه سیاسی باشد، یک «فضای تمدنی چندقومیتی» محسوب می‌شود. در مقابل، ترکستان مفهومی عمدتاً جغرافیایی-قوم‌ است. این نام در تاریخ به برخی از سرزمین‌های ترک‌زبان آسیای مرکزی اطلاق می‌شد و در مقطعی بخش‌هایی از شمال افغانستان نیز در پیوند تاریخی با این حوزه قرار داشتند. با این حال، ترکستان نیز هیچ‌گاه یک دولت ملی واحد یا یک ساختار سیاسی منسجم در معنای مدرن آن نبوده است. بنابراین، ترکستان‌خواهی را باید بیشتر در چارچوب بازتعریف هویت منطقه‌ای و قوم‌ تحلیل کرد.

هزارستان‌خواهی، برخلاف دو مفهوم پیشین، عمدتاً یک گفتمان سیاسی-اجتماعی معاصر است که از تجربه تاریخی حذف، تبعیض و مسئله مشارکت سیاسی هزاره‌ها شکل گرفته است. این گفتمان بیش از آن‌که بر یک حوزه تمدنی تاریخی استوار باشد، بر مسئله عدالت و بازنمایی سیاسی تمرکز دارد. در سوی دیگر، لوی افغانستان‌خواهی اساساً یک روایت دولت‌محور تاریخی است که ریشه در میراث دولت درانی و مسئله مرزهای سیاسی افغانستان دارد. این گفتمان بیشتر به مفهوم دولت و جغرافیای سیاسی مربوط می‌شود تا حوزه تمدنی یا هویت فرهنگی. بر این اساس، خراسان‌خواهی، ترکستان‌خواهی، هزارستان‌خواهی و لوی افغانستان‌خواهی در یک سطح نظری قرار ندارند. خراسان یک مفهوم تمدنی است؛ ترکستان یک حوزه جغرافیایی-قوم‌؛ هزارستان یک صورت‌بندی سیاسی-قوم‌محور؛ و لوی افغانستان یک روایت دولت‌محور تاریخی. خلط این سطوح متفاوت، یکی از عوامل اصلی سردرگمی در مباحث هویتی افغانستان معاصر است. از منظر تاریخی، افغانستان را نمی‌توان صرفاً با یکی از این روایت‌ها توضیح داد. این سرزمین در طول تاریخ محل تلاقی چندین حوزه تمدنی، قومی و سیاسی بوده است؛ از جهان ایرانی-خراسانی گرفته تا حوزه ترکستان و ساختارهای قبیله‌ای جنوب و شرق. به همین دلیل، هرگونه تلاش برای تقلیل تاریخ افغانستان به یک هویت واحد و انحصاری، با پیچیدگی واقعی تاریخ این منطقه سازگار نیست. ظهور موج ترکستان‌خواهی را نیز باید در همین چارچوب فهمید؛ یعنی بازتاب بحران گسترده‌تر هویت و احساس نابرابری در ساختار سیاسی و اجتماعی افغانستان. اما فهم علمی این مسئله مستلزم آن است که میان «حوزه تمدنی»، «هویت قومی» و «پروژه سیاسی» تفاوت قائل شویم و از ساده‌سازی تاریخ پرهیز کنیم. در نهایت، شاید مهم‌ترین درس تاریخ افغانستان این باشد که این سرزمین زمانی به ثبات و شکوفایی نزدیک شده که توانسته تنوع‌های تاریخی و فرهنگی خود را در یک چارچوب مشترک بپذیرد، نه زمانی که یک روایت خواسته است خود را مالک انحصاری تاریخ و هویت این سرزمین معرفی کند.

نوشته های مرتبط :