حذف «ملی» و جایگزینی «عمومی»: ریشه‌های یک منازعه در افغانستان

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
1405/02/13
9:40 ق.ظ
بازدید: 9

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در روزهای اخیر گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر این‌که رهبر طالبان دستور داده واژه «ملی» از پسوند نام ادارات دولتی حذف و به‌جای آن «عمومی» استفاده شود.در افغانستان، واژه «ملی» همواره محل مناقشه بوده است. مثلاً وقتی احمدشاه مسعود را «قهرمان ملی» می‌خوانیم، برخی با این استدلال که کشور هنوز به یک «ملت» منسجم تبدیل نشده، این مفهوم را محل تردید می‌دانند. با این حال، مخالفت جریان‌های اسلام‌گرا با مفهوم «ملی» از جنسی دیگر است. در این نگاه، «ملت» و «ملیت» پدیده‌هایی ناسازگار با اسلام تلقی شده و به‌جای آن، بر مفهوم «امت» تأکید می‌شود.

در روزهای اخیر گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر این‌که رهبر طالبان دستور داده واژه «ملی» از پسوند نام ادارات دولتی حذف و به‌جای آن «عمومی» استفاده شود.

در افغانستان، واژه «ملی» همواره محل مناقشه بوده است. مثلاً وقتی احمدشاه مسعود را «قهرمان ملی» می‌خوانیم، برخی با این استدلال که کشور هنوز به یک «ملت» منسجم تبدیل نشده، این مفهوم را محل تردید می‌دانند. با این حال، مخالفت جریان‌های اسلام‌گرا با مفهوم «ملی» از جنسی دیگر است. در این نگاه، «ملت» و «ملیت» پدیده‌هایی ناسازگار با اسلام تلقی شده و به‌جای آن، بر مفهوم «امت» تأکید می‌شود.

این دیدگاه ریشه در تصور پیشامدرن از اجتماعات انسانی دارد؛ زمانی که جوامع بیشتر بر اساس دین و باورهای مشترک تعریف می‌شدند. در آن چارچوب، «امت اسلامی» مجموعه‌ای از مؤمنان بود که فارغ از مرز، زبان و قومیت، در یک پیکره واحد تصور می‌شدند. مشابه چنین الگوهایی در دیگر ادیان نیز وجود داشت.

اما با تحولات جهان مدرن، به‌ویژه با شکل‌گیری نظام دولت‌ها، مفهوم «ملت» به‌تدریج جایگزین این نوع از همبستگی شد. ملت، به‌عنوان یک اجتماع سیاسی، بر پایه عناصر مشترکی چون سرزمین، تاریخ، فرهنگ و ساختار حقوقی تعریف می‌شود و مرزهای جغرافیایی در آن اهمیت اساسی دارند.

در افغانستان، ورود این مفهوم به دوره اصلاحات سیاسی اوایل قرن بیستم و زمان امان‌الله خان بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که تلاش‌هایی برای ایجاد دولت مدرن و هویت ملی صورت گرفت. با این حال، این روند همواره با مقاومت جریان‌های اسلام‌گرا روبه‌رو بوده است؛ جریان‌هایی که مفهوم ملت را پدیده‌ای وارداتی دانسته و بر ایده «امت واحده» تأکید کرده‌اند.

اما تئوری امت واحده پیامدهای خطرناکی برای افغانستان داشت که یکی از آن‌ها، به قول محمد قراگوزلو، این بود که در دوره جهاد علیه شوروی، افغانستان را به «مرکز همایش بنیادگرایان جهان» مبدل ساخت. با الهام از این تئوری بود که در دوره جهاد «در حدود ۵۰۰۰ عربستانی، ۳۰۰۰ یمنی، ۳۰۰۰ الجزایری، ۲۰۰۰ مصری، ۴۰۰ تونسی، ۳۵۰ عراقی، ۲۰۰ لیبیایی و ده‌ها نفر اردنی» به افغانستان سرازیر شدند و در جنگ علیه شوروی دوشادوش افغانستانی‌ها سهم گرفتند.

پس از جهاد، گروهی که بر این تئوری پافشاری کرد و همچنان می‌کند، طالبان است. طالبان افغانستان را به‌عنوان یک امیرنشین می‌خواهند، نه یک دولت-ملت. به همین دلیل، نه‌تنها با نمادهای ملی مقابله می‌کنند، بلکه رهبر خود را نیز «امیرالمؤمنین» می‌نامند.

این گروه اگر دیروز زیر نام امت‌گرایی از القاعده حمایت کرد و زمینه‌ساز لشکرکشی آمریکا به افغانستان شد، امروز اما کشور را به محل همایش بیش از ۲۰ گروه تروریستی مبدل کرده است. در افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان، از اویغورها گرفته تا طالبان پاکستانی و تندروان آسیای میانه، همگی دارای مرکزیت و قرارگاه‌اند—واقعیتی که در گزارش‌های نهادهای معتبر و رسانه‌ها بارها بازتاب یافته است.

امروز، بحث بر سر واژه‌هایی چون «ملی» یا «عمومی» در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما در واقع بازتاب یک منازعه عمیق‌تر است: تقابل میان دو نوع نگاه به جامعه—یکی مبتنی بر هویت ملی و دولت مدرن، و دیگری مبتنی بر امت‌گرایی پیشامدرن. طالبان در عمل به جنگ پدیده ملت در افغانستان برخاسته‌اند. باید دید در نهایت، کدام‌یک از این دو منطق، آینده این کشور را رقم خواهد زد.

نوشته های مرتبط :