تاجیکستان در سالهای اخیر چهار جشن کهن سده، نوروز، تیرگان و مهرگان را دوباره در تقویم فرهنگی و اجتماعی خود برجسته کرده است؛ جشنهایی که ریشه در سنتهای باستانی و زندگی کشاورزی مردم این منطقه دارند و هر یک با یکی از فصلها و پدیدههای طبیعت پیوند خوردهاند.
به گزارش آسیا پلاس پارسی، زندگی نیاکان تاجیکان وابستگی مستقیمی به آفتاب، باران، آب، خاک و گرما داشته و همین وابستگی سبب شده است که آیینهای مرتبط با تغییر فصلها و چرخه کشاورزی جایگاه ویژهای در فرهنگ آنان پیدا کند.
سده؛ جشن آتش و پایان زمستان
سده از کهنترین جشنهای منطقه و پیشدرآمد نوروز دانسته میشود که پنجاه روز و پنجاه شب پیش از نوروز برگزار میشود. آتش مهمترین نماد این جشن است و در روایت مشهور شاهنامه فردوسی، کشف آتش به هوشنگشاه نسبت داده شده است.
در گذشته مردم در کنار آتش گرد میآمدند، آواز میخواندند و جشن میگرفتند. شماری از آیینهای سده، بهویژه در بدخشان، همچنان حفظ شده است؛ از جمله پاککردن خانه و حیاط و ترسیم نقشهایی از آتش، ماه، ستارگان، آب، زمین، درخت و گل.
نوروز؛ آغاز بهار و زندگی تازه
نوروز مهمترین جشن بهاری تاجیکان است که در ۲۱ مارچ، همزمان با اعتدال بهاری، برگزار میشود. این جشن از گذشته با آغاز بهار، شروع کارهای کشاورزی و امید به سالی پربرکت پیوند داشته است.
از آیینهای نوروزی در تاجیکستان میتوان به گلگردانی اشاره کرد؛ سنتی که در آن کودکان پیش از نوروز گلهای بهاری را به خانهها میبرند و با خواندن آوازهای نوروزی، آمدن بهار را نوید میدهند.
سمنک نیز یکی از مهمترین خوراکیهای نوروزی در تاجیکستان است که زنان بهصورت دستهجمعی آن را آماده میکنند. در برخی مناطق بدخشان، به دلیل شرایط جغرافیایی و اهمیت گندم، خوراکی به نام «بات» از آرد، کره و شیر جایگزین سمنک شده است.
نوروز همچنین فرصتی برای آشتی، دیدار بزرگسالان و بیماران، کمک به نیازمندان و تقویت روابط اجتماعی دانسته میشود.
تیرگان؛ جشن آب و باران
تیرگان یکی دیگر از جشنهای کهن ایرانی است که در سالهای اخیر در تاجیکستان دوباره احیا شده است. این جشن در آغاز ماه جولای برگزار میشود و با آب، باران و مبارزه با خشکسالی پیوند دارد.
در باورهای کهن، تیر با فرشته باران ارتباط داشته و پاشیدن آب بر یکدیگر از آیینهای این جشن بوده است. بستن دستبندهای رنگارنگ، پاککردن خانه و پوشیدن لباس تمیز نیز از دیگر سنتهای منسوب به تیرگان است.
با وجود احیای دوباره این جشن، تیرگان هنوز در مقایسه با نوروز، سده و مهرگان شناختهشده نیست و بخشهایی از آیینهای آن نیازمند پژوهش بیشتر است.
مهرگان؛ جشن برداشت محصول
مهرگان جشن پاییز و برداشت محصول است؛ جشنی که با پایان چرخه کشاورزی و آغاز فصل تازه ارتباط دارد.
در گذشته مردم پس از جمعآوری محصولات، به یکدیگر تبریک میگفتند و هدیه میدادند، خانهها را پاک میکردند و لباسهای تازه میپوشیدند. مهربانی و دوستی نیز در این ایام اهمیت ویژهای داشت و ستیزه و دعوا ناپسند شمرده میشد.
پس از استقلال تاجیکستان، مهرگان بار دیگر جایگاه مهمی در زندگی فرهنگی این کشور پیدا کرده و امروز بهعنوان جشن برداشت محصول در بخشهای مختلف تاجیکستان برگزار میشود.
چهار جشن و یک چرخه طبیعی
سده، نوروز، تیرگان و مهرگان در کنار یکدیگر یک چرخه کامل طبیعی و کشاورزی را شکل میدهند: سده نماد پایان زمستان و آمادگی برای کار، نوروز نشانه آمدن بهار و آغاز کشت، تیرگان پیوندخورده با باران و آب و مهرگان جشن برداشت محصول است.
به نوشته آسیا پلاس، اگرچه معنای بسیاری از این آیینها در طول قرنها تغییر کرده، اما پیوند آنها با طبیعت، زندگی جمعی و حافظه تاریخی مردم همچنان پابرجاست؛ پیوندی که باعث شده این جشنهای کهن بار دیگر در زندگی فرهنگی و اجتماعی تاجیکستان جایگاه خود را پیدا کنند.
