سینما در افغانستان؛ قربانی مشترک سیاست و افراط‌گرایی

دسته: تحلیل
نویسنده: شهرام خراسانی
2025/12/28
10:11 ق.ظ
بازدید: 9

پایگاه خبری تحلیلی روایت : امروز «روز جهانی سینما» است؛ روزی که در بسیاری از کشورهای جهان با نمایش فیلم، گفت‌وگو درباره هنر تصویر و تجلیل از سینماگران همراه می‌شود. اما در افغانستان، این مناسبت بیش از آن‌که رنگ جشن داشته باشد، یادآور حذف، تخریب و بی‌مهری است. سینما در این کشور نه‌تنها نهادینه نشد، بلکه در دوره‌های مختلف قربانی نگاه‌های امنیتی، ایدئولوژیک و غیرفرهنگی گردید. از تخریب سینمای پارک در دوران جمهوریت تا ویرانی سینمای آریانا در حاکمیت طالبان، سرنوشت سینما نشان می‌دهد که هنر تصویر در افغانستان همواره در حاشیه و زیر ضرب بوده است.

امروز «روز جهانی سینما» است؛ روزی که در بسیاری از کشورهای جهان با نمایش فیلم، گفت‌وگو درباره هنر تصویر و تجلیل از سینماگران همراه می‌شود. اما در افغانستان، این مناسبت بیش از آن‌که رنگ جشن داشته باشد، یادآور حذف، تخریب و بی‌مهری است. سینما در این کشور نه‌تنها نهادینه نشد، بلکه در دوره‌های مختلف قربانی نگاه‌های امنیتی، ایدئولوژیک و غیرفرهنگی گردید. از تخریب سینمای پارک در دوران جمهوریت تا ویرانی سینمای آریانا در حاکمیت طالبان، سرنوشت سینما نشان می‌دهد که هنر تصویر در افغانستان همواره در حاشیه و زیر ضرب بوده است.

سینما؛ قربانی سیاست و ایدئولوژی

سینما در افغانستان هیچ‌گاه به‌عنوان یک نهاد فرهنگی پایدار و ضروری شناخته نشد. در دوران جمهوریت، با وجود شعارهای آزادی بیان و حمایت از فرهنگ، تصمیم‌گیری‌ها اغلب فاقد نگاه تخصصی و آینده‌محور بود. دستور تخریب سینمای پارک در زمان امرالله صالح، معاون دوم ریاست جمهوری، نمونه‌ای روشن از همین رویکرد است. سینمایی که می‌توانست بازسازی شود، به مرکز فرهنگی، آموزشی یا آرشیوی بدل گردد، بدون گفت‌وگوی عمومی و بدون در نظر گرفتن ارزش نمادین آن، از میان برداشته شد. این اقدام پیام روشنی داشت: فرهنگ در اولویت نیست و هنر، هزینه‌ای قابل حذف است.

با بازگشت طالبان، وضعیت از بی‌توجهی به دشمنی آشکار تغییر یافت. تخریب سینمای آریانا نشان داد که طالبان اساساً با مفهوم سینما مشکل ایدئولوژیک دارند. برای این گروه، سینما تنها یک ساختمان یا ابزار سرگرمی نیست، بلکه نماد روایت بدیل، آزادی تخیل و بازنمایی انسانی است که با قرائت بسته و تک‌صدایی آنان در تضاد قرار دارد. حذف سینما در این چارچوب، بخشی از پروژه حذف صداهای مستقل، تصویر زن، تنوع فرهنگی و حافظه جمعی است.

اما مسئولیت غربت سینما را نمی‌توان تنها بر دوش طالبان گذاشت. ریشه‌های این وضعیت به سال‌ها نبود سیاست فرهنگی، فقدان سرمایه‌گذاری، بی‌توجهی به آموزش سینمایی و نگاه ابزاری به هنر بازمی‌گردد. دولت‌ها سینما را یا تزئین می‌خواستند یا ابزار تبلیغاتی؛ نه نهاد نقد اجتماعی، نه زبان گفت‌وگو و نه حافظه تاریخی. در نتیجه، سینماگران یا به حاشیه رانده شدند یا راه مهاجرت را برگزیدند و سالن‌های سینما یکی پس از دیگری خاموش شدند.

در جامعه‌ای که دهه‌ها جنگ، خشونت و روایت‌های رسمی بر آن سایه انداخته، سینما می‌توانست بستری برای بازسازی اعتماد، روایت رنج‌ها و گفت‌وگوی میان اقوام باشد. حذف سینما، در واقع حذف امکان روایت مستقل است؛ یعنی محروم‌کردن جامعه از آینه‌ای که بتواند خود را ببیند، نقد کند و تغییر دهد.

پایان سخن اینکه؛

روز جهانی سینما در افغانستان بیش از هر چیز یادآور غربت فرهنگ و هنر است. تخریب سینماها، چه در دوران جمهوریت و چه در حاکمیت طالبان، نشان می‌دهد که هنر تصویر همواره قربانی سیاست، ایدئولوژی و بی‌برنامگی بوده است. سینما در این کشور نه حمایت شد و نه حتی تحمل؛ و همین، جامعه را فقیرتر و حافظه جمعی را آسیب‌پذیرتر کرده است.

با این‌همه، سینما به‌عنوان اندیشه و روایت هنوز نمرده است. در آثار فیلم‌سازان تبعیدی، در آرشیوهای شخصی و در ذهن نسلی که می‌داند بدون هنر، هیچ جامعه‌ای به صلح و خودآگاهی نمی‌رسد، سینما زنده است. اگر قرار باشد افغانستان روزی از چرخه خشونت و حذف بیرون شود، بازگشت سینما نه یک تجمل، بلکه ضرورتی فرهنگی و انسانی خواهد بود. تا آن روز، روز جهانی سینما در افغانستان، روز یادآوری یک غیبت دردناک است.

نوشته های مرتبط :