چرا قفسه‌ی آلماری خانه‌ام از کتاب‌های شریعتی تهی است؟

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
1404/09/03
11:38 ق.ظ
بازدید: 121

پایگاه خبری تحلیلی روایت : شاید پانزده سال از روزهایی که شریعتی می‌خواندم، گذشته باشد. اوایل که کتاب‌های شریعتی را می‌خواندم، حس می‌کردم که دانشمندتر از او در حوزه‌ی علوم دینی وجود ندارد. در آن زمان، هرچه پول داشتم، برای خرید کتاب‌هایش صرف می‌کردم. مسائلی که او در آثار خود مطرح می‌کرد، تا مدت‌ها دغدغه‌های فکری من را تشکیل می‌داد: اسلام انقلابی، دین و ایدئولوژی، اسلام منهای روحانیت، و پروتستانتیسم اسلامی.واژه‌ها و مفاهیمی که شریعتی در سخنرانی‌ها و آثارش به کار می‌برد، به حدی رسا و پرطنین بود که می‌توانست هر مخاطب نوجوانی را به خود جذب کند. من هم در ابتدا جزو همان مخاطبان بودم و به شدت تحت تاثیر این سخنوری قرار گرفتم.

شاید پانزده سال از روزهایی که شریعتی می‌خواندم، گذشته باشد. اوایل که کتاب‌های شریعتی را می‌خواندم، حس می‌کردم که دانشمندتر از او در حوزه‌ی علوم دینی وجود ندارد. در آن زمان، هرچه پول داشتم، برای خرید کتاب‌هایش صرف می‌کردم. مسائلی که او در آثار خود مطرح می‌کرد، تا مدت‌ها دغدغه‌های فکری من را تشکیل می‌داد: اسلام انقلابی، دین و ایدئولوژی، اسلام منهای روحانیت، و پروتستانتیسم اسلامی.

واژه‌ها و مفاهیمی که شریعتی در سخنرانی‌ها و آثارش به کار می‌برد، به حدی رسا و پرطنین بود که می‌توانست هر مخاطب نوجوانی را به خود جذب کند. من هم در ابتدا جزو همان مخاطبان بودم و به شدت تحت تاثیر این سخنوری قرار گرفتم.

اما با گذشت زمان و پس از ممارست در کتاب‌خوانی و آشنایی با آثار فلاسفه‌ی غرب، کم‌کم دریافتم که جذابیت شریعتی در سخنوری‌اش نهفته است، نه در عمق و ژرفای اندیشه‌هایش. او نه مانند مطهری و علامه طباطبایی با دین آشنایی داشت، و نه در کتاب‌هایش دانش درستی از علوم انسانی به چشم می‌خورد. در حقیقت، شریعتی بیشتر یک سخنور ماهر بود که با استفاده از الفاظ فریبنده و جذاب، می‌توانست افکار خود را به دیگران منتقل کند.

سقراط نگاهی منفی به سخنوری داشت. او سخنوری را یکی از عوامل تضعیف تفکر انتقادی در یونان باستان می‌دانست. در آن زمان، هر کسی می‌توانست با بیان سخنان پرطمطراق و جذاب، مردم را به دنبال خود بکشد و فکری را بر دیگران تحمیل کند. این نوع سخنوری به جای تقویت عقل و تفکر، تنها به تحمیل احساسات و هیجانات در لحظه می‌پرداخت.

یکی از نمونه‌های این نوع تصمیم‌گیری در یونان را توسیدید روایت می‌کند. او می‌گوید: «در پی سخنرانی پرحرارت کلئون، دماگوگ سیاسی که از وضعیت بحرانی آتن سخن می‌گوید، مجلس رای می‌دهد که تمام مردان میتیلنه را اعدام کنند و زنان و کودکان را به بردگی بفرستند. پس از این سخنرانی، کشتی‌ای برای اجرای این فرمان روانه می‌شود. اما سخنرانی دیگری از سوی دیودوتوس مردم را به آرامش فرا می‌خواند و رای به تغییر تصمیم پیشین داده می‌شود. به لطف یک تصادف، کشتی اول در دریا متوقف می‌شود و کشتی دوم به موقع می‌رسد تا فرمان اعدام را لغو کند.»

این داستان به روشنی نشان می‌دهد که تصمیماتی به این اهمیت، نه بر اساس استدلال و تفکر، بلکه صرفاً بر اساس احساسات و بخت و تصادف اتخاذ شده است. سقراط به همین دلیل می‌خواست که شهروندان نه با شور، بلکه با شعور خود تصمیم بگیرند و از شعار دوری جویند تا اهل استدلال و تفکر شوند.

شریعتی نیز در زمره‌ی همین سخنوران است که بیشتر بر روی احساسات تاثیر می‌گذارد تا تفکر. او به جای پرداختن به مباحث جدی و عمیق، به وسیله‌ی شعارها و سخنان جذاب، افراد را به خود جذب می‌کرد.

شریعتی‌خوانی روزگاری در افغانستان بسیار رایج بود و قفسه‌های کتابخانه‌ها پر از آثار او بود. طرفداران شریعتی اغلب کسانی بودند که با تفکر شورشی در افغانستان بار آمده بودند و بیشتر ایدئولوژیک فکر می‌کردند. اما حالا دیگر شریعتی در بازار کتاب‌خوانی افغانستان چندان خریدار ندارد. یکی از دلایل این کاهش علاقه، این است که نسل امروز دریافته‌اند که در آثار شریعتی بیشتر با شعارها روبه‌رو هستند تا با اندیشه‌های عمیق و فلسفی. او حرف‌های جذابی برای گفتن داشت، اما این حرف‌ها کم‌کم در برابر عمق تفکر و تاملات فلسفی امروزین رنگ باخت.

نوشته های مرتبط :