ما و دکتر شریعتی؛ چرا شریعتی هنوز برای جوانان افغانستانی الهام‌بخش است؟

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
2025/11/24
10:36 ق.ظ
بازدید: 28

پایگاه خبری تحلیلی روایت : امروز زادروز دکتر علی شریعتی، استاد تاریخ، سخنران، نویسنده، اسلام‌شناس، جامعه‌شناس و پژوهشگر دینی است. او از مبارزان و فعالان مذهبی و سیاسی و از نظریه‌پردازان انقلاب اسلامی ایران بود. شریعتی نگرشی نوین به تاریخ و جامعه‌شناسی اسلام عرضه کرد و بازگشت به اسلام حقیقی و انقلابی را نیرویی برای تحقق عدالت اجتماعی قلمداد می‌کرد. آثار و اندیشه‌های او نه تنها در ایران، بلکه در افغانستان نیز طی نیم قرن گذشته تأثیرات عمیق بر جریان‌های فکری و سیاسی گذاشته است. امروز، در سایه سلطه طالبان، همچنان اندیشه‌های شریعتی در میان جوانان و دانشجویان افغانستانی مطرح می‌شود و به‌عنوان راهی برای فهم و نقد اسلام سیاسی و جستجوی عدالت اجتماعی بازخوانی می‌گردد.

امروز زادروز دکتر علی شریعتی، استاد تاریخ، سخنران، نویسنده، اسلام‌شناس، جامعه‌شناس و پژوهشگر دینی است. او از مبارزان و فعالان مذهبی و سیاسی و از نظریه‌پردازان انقلاب اسلامی ایران بود. شریعتی نگرشی نوین به تاریخ و جامعه‌شناسی اسلام عرضه کرد و بازگشت به اسلام حقیقی و انقلابی را نیرویی برای تحقق عدالت اجتماعی قلمداد می‌کرد. آثار و اندیشه‌های او نه تنها در ایران، بلکه در افغانستان نیز طی نیم قرن گذشته تأثیرات عمیق بر جریان‌های فکری و سیاسی گذاشته است. امروز، در سایه سلطه طالبان، همچنان اندیشه‌های شریعتی در میان جوانان و دانشجویان افغانستانی مطرح می‌شود و به‌عنوان راهی برای فهم و نقد اسلام سیاسی و جستجوی عدالت اجتماعی بازخوانی می‌گردد.

شریعتی؛ از مزینان تا سوربن

براساس نوشته ها، مقالات و معلومات؛ علی شریعتی در سال ۱۳۱۲ خورشیدی در روستای مزینان سبزوار چشم به جهان گشود. او در خانواده‌ای مذهبی و فرهنگی رشد کرد و از همان آغاز با مباحث دینی و اجتماعی آشنا شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مشهد گذراند و سپس وارد دانشگاه مشهد شد و در رشته تاریخ تحصیل کرد. شریعتی پس از پایان دوره کارشناسی برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت و در دانشگاه سوربن در رشته جامعه‌شناسی و تاریخ اسلام به پژوهش پرداخت. حضور در فرانسه او را با جریان‌های فکری مدرن، اندیشه‌های چپ و جنبش‌های آزادی‌خواهانه آشنا کرد. بازگشت او به ایران، آغاز دوره‌ای بود که با سخنرانی‌ها و نوشته‌های پرشور، نسل جوان را به بازاندیشی در دین و جامعه فراخواند. شریعتی با نثر روان و بیانی صریح، دین را از قالب سنتی خارج کرد و آن را با دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی زمانه پیوند زد. همین ویژگی‌ها سبب شد که آثار او نه تنها در ایران، بلکه در افغانستان نیز به سرعت راه خود را باز کند و بر جریان‌های فکری اثر بگذارد.

نیم قرن تأثیر بر جامعه افغانستان

آثار شریعتی در افغانستان درست در زمانی وارد شد که کشور درگیر اشغال و بحران‌های سیاسی بود. از سال ۱۳۵۷، با قدرت‌گیری حزب دموکراتیک خلق و حضور شوروی، گروه‌های اسلامی و مارکسیستی وارد نبرد فکری نیز شدند. در این فضای پرتنش، نوشته‌ها و سخنرانی‌های شریعتی در کنار متفکران و نویسندگان دیگر به‌عنوان سلاح فکری در دست مبارزان قرار گرفت. جوانان اسلام‌گرا از آثار او برای نقد کمونیسم و نظام غربی بهره می‌بردند و اندیشه‌های شریعتی را به‌عنوان پشتوانه فکری خود مطرح می‌کردند. نثر ساده و جذاب او، همراه با نگاه تاریخی و جامعه‌شناسانه به دین، نسل تازه‌ای از دانشجویان و مبارزان را مجذوب کرد. البته سخن و استناد به اندیشه های شریعتی به این آسانی ها هم نبود. زیرا نقدهای او بر تفکر دینی برای علمای سنتی قابل قبول نبود.

با این وجود، در دهه ۸۰ میلادی، فضای جهاد و مبارزه در افغانستان زمینه‌ساز گسترش اندیشه‌های شریعتی شد. کتاب‌های بین جریانات و احزاب بویژه احزاب که رویکرد روشنفکرانه تر داشتند دست به دست می‌گشت و در کنار آثار سید قطب و حسن البنا، به‌عنوان منابع اصلی جریان‌های اسلامی معتدل مورد استفاده قرار می‌گرفت. هم‌زبانی فارسی، عامل مهمی بود که ورود اندیشه‌های شریعتی را آسان کرد و نیازی به ترجمه نبود. افرادی از گروه های مختلف شیعه تحت تأثیر مستقیم او عرض اندام کردند، حتی جریان‌های سنی با گرایش‌های اخوانی نیز از آثارش بهره بردند. این گستره نشان می‌دهد که شریعتی توانست بر طیف‌های مختلف اجتماعی و سیاسی افغانستان اثر بگذارد و حداقل یک نسل را در جهان‌بینی و نگرش دینی و اجتماعی دگرگون سازد.

شریعتی و امروز؛ جذابیت در سایه طالبان

با وجود گذشت دهه‌ها، شریعتی همچنان در افغانستان حضوری پررنگ دارد. امروز که اسلام سیاسی طالبانی بر جامعه حاکم است، آثار شریعتی بار دیگر به‌عنوان متنی جذاب برای جوانان مطرح می‌شود. بیشتر دانشجویان علوم انسانی در بدو ورود به دانشگاه‌ها، نخستین کتاب‌هایی که با آن‌ها مواجه می‌شوند، آثار شریعتی است. او برای نسل امروز، نه تنها یک متفکر تاریخی، بلکه صدایی معترض و نقاد در برابر تحجر و جمود دینی است.

در شرایطی که طالبان قرائتی بسیار سخت‌گیرانه و سنتی از دین ارائه می‌کنند، شریعتی با زبان روشن و نگاه اجتماعی، دین را به عرصه عدالت و آزادی پیوند می‌زند. همین تفاوت سبب می‌شود که جوانان، به‌ویژه در محیط‌های علمی، به آثار او گرایش پیدا کنند. شریعتی برای آنان راهی است برای فهم اسلام به‌عنوان نیرویی اجتماعی و سیاسی، نه صرفاً مجموعه‌ای از احکام خشک. این بازخوانی، در فضای بسته امروز افغانستان، بار دیگر اهمیت اندیشه‌های او را نشان می‌دهد.

چرا شریعتی برای ما جذاب است؟

راز جذابیت شریعتی در افغانستان، صراحت و بی‌پروایی و دعوت او برای اصلاح رویکرد سخت‌گیرانه به نام دین و همچنین تامین عدالت اجتماعی و سیاسی اوست. او مشکلات جامعه را بی‌پرده بیان می‌کند و در نقد دین، علما و ساختارهای سنتی بی‌هراس سخن می‌گوید. شریعتی دین را از تحجر و بدویت جدا می‌کند و آن را به نیرویی انقلابی برای تغییر اجتماعی بدل می‌سازد. آثار او سرشار از فریاد و اعتراض است؛ فریادی علیه ظلم، استبداد و عقب‌ماندگی. همین ویژگی‌ها سبب شده که جوانان و دانشجویان افغانستانی، چه شیعه و چه سنی، او را نزدیک به دغدغه‌های خود بدانند. یعنی ما تفکیک بین شیعه و سنی در پرداختن به آثار شریعتی نداریم.

با این وجود، شریعتی در بین بسیاری از جوانان افغانستان نه تنها متفکری دینی، بلکه روشنفکری اجتماعی است که با زبان ساده و گویا، پیچیده‌ترین مسائل را توضیح می‌دهد. او به جای موعظه‌های خشک، با روایت‌های تاریخی و تحلیل‌های جامعه‌شناسانه، دین را به زندگی روزمره پیوند می‌زند. برای جامعه‌ای که سال‌ها زیر سایه جنگ، اشغال و تحجر زیسته است، چنین صدایی امیدبخش و راهگشا است. به همین دلیل، شریعتی همچنان در میان نسل‌های مختلف افغانستانی حضوری زنده دارد.

خلاصه سخن این‌که؛ علی شریعتی نزد بسیاری از جوانان ما صدایی بود/است که مرزها را درنوردید و در افغانستان، در میان نسل‌های مختلف، جایگاهی ویژه یافت. آثار او در نیم قرن گذشته، از دوران اشغال شوروی تا امروز، بر جریان‌های فکری و سیاسی اثر گذاشته و هنوز هم در فضای طالبانی، برای جوانان الهام‌بخش است. شریعتی با زبان روشن، نگاه انقلابی و نقد بی‌پروای خود، دین را به نیرویی اجتماعی و عدالت‌خواهانه بدل کرد. همین ویژگی‌هاست که او را برای ما در افغانستان، همچنان زنده و جذاب نگه داشته است.

نوشته های مرتبط :