بندسازی در کنر؛ آغاز فصل تازه‌ای از تقابل میان طالبان و پاکستان؟

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
2025/10/25
11:36 ق.ظ
بازدید: 29

پایگاه خبری تحلیلی روایت : پس از تنش‌های مرزی و حمله هوایی پاکستان به کابل، رهبر طالبان دستور آغاز فوری ساخت بند در دریای کنر را صادر کرده است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که روابط طالبان و پاکستان به شدت متشنج است و موضوع آب در کنار مسئله تی تی پی و مرزی، می تواند به یکی از حساس‌ترین محورهای اختلافی بین طالبان و پاکستان تبدیل شود. پاکستان که با بحران کم‌آبی مواجه است، نگران کاهش سهم خود از آب‌های جاری افغانستان است. با این حال اما اصرار طالبان بر مدیریت مستقل منابع آبی آن هن در شرایط که این گروه تازه از یک نبرد نسبتا جدی با پاکستان برگشته، می‌تواند سر آغاز تقابل جدیدی میان این گروه و اسلام‌آباد باشد.

پس از تنش‌های مرزی و حمله هوایی پاکستان به کابل، رهبر طالبان دستور آغاز فوری ساخت بند در دریای کنر را صادر کرده است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که روابط طالبان و پاکستان به شدت متشنج است و موضوع آب در کنار مسئله تی تی پی و مرزی، می تواند به یکی از حساس‌ترین محورهای اختلافی بین طالبان و پاکستان تبدیل شود. پاکستان که با بحران کم‌آبی مواجه است، نگران کاهش سهم خود از آب‌های جاری افغانستان است. با این حال اما اصرار طالبان بر مدیریت مستقل منابع آبی آن هن در شرایط که این گروه تازه از یک نبرد نسبتا جدی با پاکستان برگشته، می‌تواند سر آغاز تقابل جدیدی میان این گروه و اسلام‌آباد باشد.

دریای کنر؛ منبع حیاتی و محور منازعه

رودخانه کنر یکی از مهم‌ترین منابع آبی افغانستان است که از چترال پاکستان سرچشمه گرفته و پس از عبور از شرق افغانستان، دوباره به خاک پاکستان بازمی‌گردد. این رودخانه پس از پیوستن به رود کابل، به رود سند در پاکستان می‌ریزد و نقش حیاتی در تأمین آب ایالت‌هایی چون خیبرپختونخوا دارد. طالبان با تأکید بر ساخت بند در این رودخانه، هدف خود را مدیریت مستقل منابع آبی و تولید برق اعلام کرده‌اند. وزیر انرژی طالبان، عبداللطیف منصور، ظرفیت تولید انرژی در کنر را بی‌نظیر دانسته و گفته است که افغانستان می‌تواند به کشورهای همسایه برق صادر کند. اما این اقدام با واکنش‌های تند از سوی پاکستان مواجه شده است. برخی مقامات پاکستانی، ساخت بند بدون مشارکت اسلام‌آباد را اقدامی خصمانه تلقی کرده‌اند. حتی رسانه‌هایی پاکستانی گزارش داده اند که این کشور شاید تلاش کند مسیر آب چترال را منحرف کرده و به سوی دریای سوات هدایت کند. این نگرانی‌ها نشان می‌دهد که بندسازی در کنر نه‌تنها یک پروژه عمرانی، بلکه یک مسئله ژئوپلیتیکی با تبعات منطقه‌ای است.

تلاش‌های ناکام دولت های گذشته از سردار داود تا جمهوریت پسا بن برای ساخت بند

ایده ساخت بند بر دریای کنر نخستین‌بار در دوران صدارت محمد داود خان مطرح شد، اما به دلیل نبود فرصت سیاسی، عملی نشد. پس از رسیدن به ریاست جمهوری، داود خان گام‌های جدی‌تری برداشت. سروی و برنامه‌ریزی برای ساخت بند آغاز شد و قرار بود با غرق شدن حدود ۷۰ قریه، بزرگ‌ترین بند برق و آب‌گردان افغانستان ساخته شود. دولت داود خان سه گزینه برای جبران خسارت به مردم کنر پیشنهاد داد: پرداخت قیمت زمین‌ها، واگذاری زمین در مناطق دلخواه کنر یا در سایر ولایات. با این حال، مردم کنر با وجود احترام به دولت، حاضر به ترک خانه‌های خود نشدند و گفتند: «بگذارید غرق شویم، ولی خانه‌ها را ترک نخواهیم کرد.» اجرای پروژه تا رضایت مردم به تعویق افتاد و قرار بود در سه سال تکمیل شود. اما با کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷، دولت داود خان سرنگون شد و پروژه بندسازی در کنر به فراموشی سپرده شد.

جمهوریت و مخالفت آمریکا؛ روایت استاد مسعود

در دوران حکومت جمهوریت نیز تلاش‌هایی برای بهره‌برداری از منابع آبی شرق افغانستان صورت گرفت. براساس آنچه استاد مسعود، استاد دانشگاه کابل در مطلبی در صفحه فیسبوکش در سال ۱۴۰۰ روایت کرده؛ در سال ۲۰۱۵، در نشست مشورتی وزارت معدن و صنایع، دکتر رسولی، معین وزارت انرژی و آب، خاطره‌ای از تعامل با آمریکایی‌ها نقل کرد که استاد سید مسعود نیز آن را ثبت کرده است. دکتر رسولی گفته بود: «خواستیم از دریای کابل کانالی به اطراف جلال‌آباد، به‌ویژه برای آبیاری چپرهار، بکشیم. این طرح هیچ تغییری در ظرفیت آبی رودخانه ایجاد نمی‌کرد.» پس از تهیه برنامه، برای تأمین بودجه با آمریکایی‌ها تماس گرفته شد. پاسخ آنان این بود: «لطفاً قناعت دوستان پاکستانی را جلب کنید.» وقتی پیشنهاد شد که ابتدا بودجه تأمین شود و سپس رضایت پاکستان گرفته شود، آمریکایی‌ها گفتند: «ما پول داده نمی‌توانیم، پیراهن‌تان را بفروشید و پول کانال را تهیه کنید.» این پاسخ نشان‌دهنده نفوذ پاکستان در تصمیمات بین‌المللی مربوط به منابع آبی افغانستان و بی‌میلی آمریکا به حمایت از پروژه‌هایی است که ممکن است منافع اسلام‌آباد را تهدید کند. این خاطره، سندی از موانع خارجی در مسیر مدیریت مستقل منابع آبی افغانستان است. یعنی این که پاکستان تا چه حد لابی گری و تلاش کرده و می کند تا این پروژه انجام نشود.

پیامدهای ساخت بند؛ تشدید تنش با پاکستان

ساخت بند در دریای کنر، در شرایطی که روابط طالبان و پاکستان به شدت متشنج است، می‌تواند به بحرانی تازه میان گروه طالبان و پاکستان منجر شود. بحرانی که می تواند مردمان کشور را تحت تاثیر قرار دهد.پاکستان نگران است که با احداث بند، جریان آب به خاکش کاهش یابد و امنیت آبی‌اش به خطر بیفتد. برخی مقامات پاکستانی، این اقدام را هم‌راستا با سیاست‌های هند برای محدودسازی منابع آبی پاکستان دانسته‌اند. از سوی دیگر، اسلام‌آباد که طالبان را متهم به پناه دادن به رهبران تی‌تی‌پی کرده و در هفته های اخیر حملات هوایی را در نقاط مختلف و حتی شهر کابل انجام داده این مسئله می تواند این فضا را متشنج تر کند. در چنین فضایی، ساخت بند در کنر می‌تواند بهانه‌ای برای تشدید درگیری‌ها میان طالبان و پاکستان باشد. تلاش پاکستان برای انحراف مسیر رود چترال نیز نشان‌دهنده عزم این کشور برای جلوگیری از اجرای پروژه‌های آبی طالبان است. در مجموع، بندسازی در کنر نه‌تنها یک پروژه عمرانی، بلکه نقطه آغاز یک تقابل و تنش ژئوپلیتیکی جدید در منطقه است.

با این حال؛ بندسازی در دریای کنر، اگرچه از منظر توسعه و مدیریت منابع آبی برای افغانستان حیاتی است، اما در شرایط فعلی می‌تواند به تشدید تنش‌های منطقه‌ای منجر شود. فقدان معاهده آبی میان افغانستان و پاکستان، حساسیت اسلام‌آباد نسبت به جریان آب و روابط پرتنش کنونی، همگی نشان می‌دهند که این پروژه نیازمند دیپلماسی فعال از سوی یک دولت مشروع و کارا در کابل و اجماع منطقه‌ای است. در غیر این صورت، ممکن است به جای توسعه، با رفتار تحریک آمیز طالبان به بحران تازه‌ای در مرزهای شرقی افغانستان تبدیل شود.

نوشته های مرتبط :