طنز در مثنوی معنوی؛ نحوی و کشتیبان (طنز – ۳)

دسته: تحلیل
نویسنده: عدیل غزنوی
1404/02/18
4:25 ب.ظ
بازدید: 137

پایگاه خبری تحلیلی روایت : ماجرای داستان نحوی و کشتیبان را حضرت مولانا”رح” در دفتر اول مثنوی آورده است. ماجرای قرار این است که روزی بود کشتیبان خیلی کار‌کشته و فنی که سال‌ها بر روی امواج دریا در شرايط سخت و دشوار کشتی‌رانی کرده بود و با این سال‌ها تجربه در کشتی رانی و شنا در آبها با افراد و مسافران مختلف از جامعه روبه‌رو شده بود و از تجارب گسترده‌ای آنها بهر‌ه‌مند بود. و چیزهای را اندوخته بود و انسان با خیلی فهم عالی و کامل را از خود تبارز داده بود که در شرایط و روزگار گوناگون به هر بادی بید لرزان نباشد. در روزی از روزها نحوی که عالم علم صرف و نحو بود سوار بر کشتی او شد، و این نحو انسان فاخر و فخر فروش که غرور و تکبر در حرکات و عملکرد‌اش جلوه‌گر میشد و خود خواهی این عالم نحوی وجودش را گسترانیده بود. روزی جهت سفر با کشتی راهی مقصد با این کشتیبان شد و در میانه راه از کشتیبان پرسان کرد آیا تو نحو می‌دانی؟ کشتیبان عاجزانه پاسخ داد که نخیر! نحوی گفت نصف عمرت به فنا رفته است و کشتیبان خیلی مایوس شد و به فکر فرو رفت. لحظاتی سپری شد که ابری در آسمان پدیدار گشت و بارش و طوفان باد با آب دریا را به موج عظیم ایجاد کرد و گرداب های برزگ از آب دریا سوی کشتی روانه شد و در موقع این‌ کشتیبان از نحوی پرسید که آیا شنا بلد هستید و نحوی پاسخ داد نخیر من شنا را بلد نیستم، کشتیبان برای نحوی گفت: در حقیقت کل عمرت را به فنا دادی.

آن یکی نحوی به کشتی در نشست
رو به کشتیبان نمود آن خود پرست
گفت هیچ از نحو خواندی؟ گفت لا
گفت: نیم عمر تو شد فنا
دل شکسته گشت کشتیبان ز تاب
لیک آندم کرد خاموش از جواب
باد کشتی را به گردایی فگند
گفت کشتیبان بدان نحوی بلند
هیچ دانی شنا کردن بگو؟
گفت نی ای خوش جوان خوشرو
گفت: کلی عمرت ای نحوی فناست
زانکه کشتی غرق این گردابهاست
محو می باید نه نحو اینجا بدان
گر تو محوی بی خطر در آب ران
آب دریا مرده را بر سر نهد
ور بود زنده ز دریا کی رهد
چون بمردی تو ز اوصاف بشر
بحر اسرارت نهد بر فرق سر
ای که خلقان را تو خر می‌خوانده‌ای
این زمان چون خر بر این یخ مانده‌ای
گر تو علامه زمانی در جهان
نک فنای این جهان بین وین زمان
مرد نحوی را از آن در دوختیم
تا شما را نحو محو آموختیم
فقه فقه و نحو نحو و صرف صرف
در کم آمد یابی ای یار شگرف
آن سبوی آب دانشهای ماست
و آن خلیفه دجله علم خداست
ما سبو‌ها آب دانش‌های ماست
و آن خلیفه دجله علم خداست
ما سبو‌ها پر به دجله می‌بریم
گر نه خر دانیم خود را ما خریم
باری اعرابی بدان معذور بود
کو ز دجله بی‌خبر بود و ز رود
گر ز دجله با خبر بودی چو ما
او نبردی آن سبو را جابجا
بلکه از دجله چو واقف آمدی
آن سبو زا بر سر سنگی زدی
“دفتر اول مثنوی، ص ۱۳۴- ۱۳۵”

ماجرای داستان نحوی و کشتیبان را حضرت مولانا”رح” در دفتر اول مثنوی آورده است. ماجرای قرار این است که روزی بود کشتیبان خیلی کار‌کشته و فنی که سال‌ها بر روی امواج دریا در شرايط سخت و دشوار کشتی‌رانی کرده بود و با این سال‌ها تجربه در کشتی رانی و شنا در آبها با افراد و مسافران مختلف از جامعه روبه‌رو شده بود و از تجارب گسترده‌ای آنها بهر‌ه‌مند بود. و چیزهای را اندوخته بود و انسان با خیلی فهم عالی و کامل را از خود تبارز داده بود که در شرایط و روزگار گوناگون به هر بادی بید لرزان نباشد. در روزی از روزها نحوی که عالم علم صرف و نحو بود سوار بر کشتی او شد، و این نحو انسان فاخر و فخر فروش که غرور و تکبر در حرکات و عملکرد‌اش جلوه‌گر میشد و خود خواهی این عالم نحوی وجودش را گسترانیده بود. روزی جهت سفر با کشتی راهی مقصد با این کشتیبان شد و در میانه راه از کشتیبان پرسان کرد آیا تو نحو می‌دانی؟ کشتیبان عاجزانه پاسخ داد که نخیر! نحوی گفت نصف عمرت به فنا رفته است و کشتیبان خیلی مایوس شد و به فکر فرو رفت. لحظاتی سپری شد که ابری در آسمان پدیدار گشت و بارش و طوفان باد با آب دریا را به موج عظیم ایجاد کرد و گرداب های برزگ از آب دریا سوی کشتی روانه شد و در موقع این‌ کشتیبان از نحوی پرسید که آیا شنا بلد هستید و نحوی پاسخ داد نخیر من شنا را بلد نیستم، کشتیبان برای نحوی گفت: در حقیقت کل عمرت را به فنا دادی.
چون گرداب و طوفان کشتی را دچار غرق شدن می‌کند‌.
عالم نحوی که نشان غرور و تکبر در سیما اش موج می‌زند دست و پا به لرزان آمد و چاره‌ای برای نجات خود هم نداشت.
در این حکایت حضرت مولانا”رح” با چنان زیبایی ماجرا بیان می‌کند که عالم متکبر و فخر فروش را در لباس نحوی جا داده است که مراد از نحوی از آن دسته‌ای از علما و دانشمندان است که به دانش خود می‌بالند و دعوای بیهوده می‌کنند. مدعیان دانش و فهمید‌گی با غرور موجب هلاکت جان آنها می شود که در حقیقت حتی ناجی همچو اشخاص، خدا”ج” هم نیست. در حقیقت اگر کسی علامه زمان خود هم باشد تا زمانی که وجود خود را از غرور و تکبر خالی نکند از طوفان و آزمون پروردگار “ج” به دور نخواهد ماند و این غرور و خود‌بینی مایه شکست و تباهی آن خواهد شد‌. و علم که در آن کبر پرورش دهد در واقع جهالت است و مولانا در این علمای خود‌بین را تازیانه می‌زند و علم را نباید معیار برتری و جاه‌طلبی بدانند. در این طنز مطرح شده مولانا در واقع موج از مشکلات است که انسان‌ها خود بین با آن روبه‌رو می شوند و سر انجام غرق در آن می‌شوند.
و کشتیبان که مراد از آن انسان‌های از اهل تزکیه و صفا است که خود بینی و غرور را از جان خود دور کرده‌اند و عاجزی را پیشه خود قرار داده اند.
در کنار دیگر این حکایت باید گفت که مولانا عالمان بدون عمل را مورد هدف قرار داده، و آنهاییکه از اصول شرع حرف می‌زنند ولی در میدان عمل خود به آن پایبندی ندارند و در حقیقت از اسلام تنها به ظاهر دل بسته و پا بسته اند.
استاد زرین‌کوب می‌نویسد: مولانا با نقل این لطیفه نشان می‌دهد که غرور و فضول مدعیان دانش موجب هلاکت جانِ آن‌هاست.

همچنین بخوانید: «ایسو پس اموسو»؛ طنز در زندان دلقک ها

آن کس که در دعوی یا واقع، علامه زمان است نیز تا وقتی از اوصاف بشری نمیرد و خویشتن را از آن‌چه سرمایه غرور اوست خالی نکند از طوفان ابتلا و گرداب امتحان روی رهایی ندارد … با این‌همه آن‌چه در مثنوی هدف طعن و طنز کشتیبان است در واقع خودِ علم نیست، غرور و خود بینی است که اهل دعوی را از تزکیه نَفس مانع می آید. (بحر در کوزه، ص ۳۲۹).
ماخذ این داستان، قصه ای است که در لطایف عبید زاکانی آمده است . بدین گونه : نحوی ای در کشتی بود . ملاح را گفت : تو علم نحو خوانده ای . گفت نه ، گفت : نیمی از عمرت را تباه کرده ای . روز دیگر تندبادی برآمد . کشتی غرق خواست کرد . ملاح او را گفت : تو علم شنا آموخته ای . گفت نه ، گفت : تمام عمرت را تباه کرده ای . (قصص و تمثیلات مثنوی، ص ۲۸)
در این حکایت طنزآمیز ، نحوی تمثیلِ آن دسته از دانش آموختگانی است که به دانش خود می بالند و دعاوی بیهوده می کنند و کشتی بان تمثیلِ اهلِ تزکیه و صفاست که خود بینی و غرور را از جان خود برکنده اند . استاد زرین کوب می نویسد : مولانا با نقل این لطیفه نشان می دهد که غرور و فضول مدعیان دانش موجب هلاکت جانِ آنهاست . آن کس که در دعوی یا واقع ، علامه زمان است نیز تا وقتی از اوصاف بشری نمیرد و خویشتن را از آنچه سرمایه غرور اوست خالی نکند از طوفان ابتلا و گرداب امتحان روی رهایی ندارد … با اینهمه آنچه در مثنوی هدف طعن و طنز کشتیبان است . در واقع خودِ علم هم نیست . غرور و خود بینی است که اهل دعوی را از تزکیه نَفس مانع می آید.(بحر در کوزه ، ص ۳۲۹).