چرا سخنان دکتر پدرام مرا قانع نکرد؟

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیاوالرحمن شایق
2026/08/04
9:17 ق.ظ
بازدید: 18

پایگاه خبری تحلیلی روایت : من دانشجوی علوم سیاسی هستم و از جمله کسانی که همواره بحث‌ها، مناظره‌ها و دیدگاه‌های اندیشمندان و صاحب‌نظران این حوزه را دنبال می‌کنم. بدون تردید می‌توانم بگویم که یکی از صدها جوان افغانستانی هستم که از سال‌های نوجوانی تا امروز سخنرانی‌ها، مصاحبه‌ها و گفت‌وگوهای دکتر عبداللطیف پدرام را با علاقه شنیده و پی‌گیری کرده‌ام. دکتر پدرام برای بسیاری از نسل ما صرفن یک سیاستمدار نیست؛ او یکی از چهره‌هایی است که در سال‌هایی که سخن گفتن از فدرالیسم، تمرکززدایی و نقد ساختار قدرت هزینه داشت، این مباحث را با صراحت مطرح کرد. به همین دلیل، همواره برای جایگاه فکری و سیاسی ایشان احترام قائل بوده‌ام.

من دانشجوی علوم سیاسی هستم و از جمله کسانی که همواره بحث‌ها، مناظره‌ها و دیدگاه‌های اندیشمندان و صاحب‌نظران این حوزه را دنبال می‌کنم. بدون تردید می‌توانم بگویم که یکی از صدها جوان افغانستانی هستم که از سال‌های نوجوانی تا امروز سخنرانی‌ها، مصاحبه‌ها و گفت‌وگوهای دکتر عبداللطیف پدرام را با علاقه شنیده و پی‌گیری کرده‌ام. دکتر پدرام برای بسیاری از نسل ما صرفن یک سیاستمدار نیست؛ او یکی از چهره‌هایی است که در سال‌هایی که سخن گفتن از فدرالیسم، تمرکززدایی و نقد ساختار قدرت هزینه داشت، این مباحث را با صراحت مطرح کرد. به همین دلیل، همواره برای جایگاه فکری و سیاسی ایشان احترام قائل بوده‌ام.

به همین دلیل نیز شب گذشته، با علاقه فراوان تا پایان نشست «بدخشان، خودگردانی و آینده نظام سیاسی افغانستان» که از طرف پایگاه خبری-تحلیلی روایت برگزار شده بود، حضور داشتم. انتظار داشتم این نشست، علاوه بر تکرار مبانی نظری فدرالیسم، پاسخی به پرسش‌های امروز افغانستان و به‌ویژه وضعیت بدخشان ارائه کند. اما هرچه سخنرانی‌اش پیش رفت و بحث‌اش جدی شد، احساس کردم پاسخ بسیاری از پرسش‌هایی که با خود به جلسه برده بودم و انتظار داشتم پاسخ بگیرم، همچنان بی‌پاسخ ماند. این نوشته من، نه برای رد کامل دیدگاه‌های دکتر پدرام، بلکه برای بیان همین احساس و توضیح چرایی آن است.

نخستین نکته‌ی که در بحث دی‌شب دکتر پدرام برای من جلب توجه کرد، این بود که بخش عمده سخنان ایشان، تکرار همان دیدگاه‌هایی بود که سال‌ها پیش نیز بارها مطرح شده است. بدون شک، تکرار یک اندیشه اگر برای تثبیت آن باشد، ایرادی ندارد؛ اما وقتی عنوان یک نشست بر موضوع مشخصی مانند «خودگردانی بدخشان» متمرکز است، انتظار می‌رود سخن و حرف گوینده از کلیات عبور کند و به مسائل عینی، راهکارهای عملی و چالش‌های پیش‌رو بپردازد. من انتظار داشتم بشنوم که خودگردانی بدخشان در شرایط کنونی چگونه می‌تواند از یک ایده به یک برنامه سیاسی تبدیل شود، اما بیشتر با بازگویی مباحث پیشین روبه‌رو شدم و همان حرف‌های تکراری را شنیدم.

نکته دوم، شیوه ارائه مطالب بود. دکتر پدرام از تاریخ، فلسفه، جامعه‌شناسی، ادبیات، دین، انقلاب و سیاست و ده‌ها مطلب دیگر سخن گفت و در میان بحث، نقل‌قول‌ها و مثال‌های فراوانی هم آورد. این گستردگی دانش، بدون تردید نشان‌دهنده مطالعه و تجربه ایشان است، اما از نگاه من، سخنرانی انسجام لازم را نداشت. گاهی احساس می‌شد موضوع اصلی در میان شاخه‌های مختلف بحث گم می‌شود و مخاطب نمی‌تواند به‌روشنی مسیر استدلال را دنبال کند. برای یک دانشجوی علوم سیاسی، مهم است که رابطه میان مسٲله، استدلال و نتیجه‌گیری روشن باشد.

بخش دیگری که مرا قانع نکرد، غلبه آرمان‌گرایی بر واقع‌گرایی سیاسی بود. در سخنان دکتر پدرام بارها بر این تأکید شد که مردم باید فدرالیسم را بپذیرند، باید برای خودگردانی تلاش کنند و باید به سمت تغییر حرکت کنند. اما پرسش من این است که این «بایدها» چگونه قرار است به واقعیت تبدیل شوند؟ در سیاست، تنها داشتن یک ایده کافی نیست؛ هر ایده‌ی برای موفقیت به سازماندهی، ائتلاف، برنامه، نهادسازی و راهبرد عملی نیاز دارد. من انتظار داشتم از مسیر تحقق این ایده بیشتر سخن گفته شود، نه فقط از ضرورت آن. بحث ضرورت‌اش را من‌که دانشجوی این حوزه هستم و فهم چندانی ندارم هم می‌دانم و حس می‌کنم.

از سوی دیگر، این دیدگاه که ابتدا باید همه بر سر آینده نظام سیاسی افغانستان به توافق برسند و سپس اقدام عملی صورت گیرد، برای من قانع‌کننده نبود. افغانستان جامعه‌ی متنوع و چندپاره است و رسیدن به اجماع کامل، دست‌کم در کوتاه‌مدت، بسیار دشوار است، در واقع می‌شود گفت که گذشتن از هفت‌خوان رستم است. تجربه بسیاری از کشورها نشان می‌دهد که تغییرات سیاسی معمولن با شکل‌گیری جریان‌های اجتماعی و سیاسی آغاز می‌شود و سپس، در روند رقابت و تعامل، حمایت گسترده‌تر را به دست می‌آورد. به همین دلیل، این پرسش همچنان برای من باقی ماند که اگر امروز اکثریت جامعه با ایده فدرالیسم همراه نباشند، راهبرد عملی برای نزدیک شدن به این هدف چیست؟ و ما چگونه می‌توانیم به‌آن برسیم؟

نکته دیگری که ذهن مرا درگیر کرد و مایه‌ی ناامیدی‌ام بود، شیوه برخورد با برخی پرسشگران حاضر در بحث بود. به باور من، پرسیدن نشانه نادانی نیست، بلکه نشانه علاقه به فهمیدن است. ممکن است پرسش یک پرسش‌گر ضعیف یا هم تکراری باشد، اما کیفیت پاسخ دادن نیز بخش از اعتبار یک اندیشمند است. من در بحث دی‌شب، انتظار داشتم فضای نشست، بیشتر بر گفت‌وگو و اقناع استوار باشد تا بر پاسخ‌هایی که ممکن است برای برخی از حاضران، رنگ و بوی تحقیر داشته باشد. اندیشه‌ و فکری که به نقد و پرسش میدان بدهد، معمولن توان بیشتری برای ماندگاری و اثرگذاری پیدا می‌کند.

با همه این نقدها، همچنان معتقدم دکتر پدرام یکی از مهم‌ترین چهره‌های فکری و سیاسی افغانستان معاصر است و نقش او در طرح مباحثی چون فدرالیسم و تمرکززدایی قابل انکار نیست. اما دقیقن به همین دلیل، انتظار ما از ایشان نیز بیشتر است. جامعه امروز افغانستان بیش از هر زمان دیگری به ایده‌هایی نیاز دارد که علاوه بر پشتوانه نظری، از نقشه راه عملی نیز برخوردار باشند. مردم امروز تنها نمی‌خواهند بدانند چه چیزی درست است و چه چیزی درست نیست، می‌خواهند بدانند چگونه می‌توانند به‌سمت آن بروند و به آن برسند.

شاید دلیل اصلی اینکه سخنان دکتر پدرام مرا قانع نکرد، همین باشد. من با اصل دغدغه‌های ایشان بیگانه نیستم و بسیاری از آنها را قابل تأمل می‌دانم، چون سال‌هاست از پدرام می‌شنوم و می‌خوانم؛ اما احساس می‌کنم زمان آن رسیده است که این دغدغه‌ها از سطح نظریه و آرمان، به سطح راهبرد، برنامه و عمل سیاسی ارتقا پیدا کنند. در شرایط پیچیده کنونی افغانستان، بیش از هر چیز به پاسخ پرسش «چگونه؟» نیاز داریم؛ پرسشی که به باور من، در سخنان دی‌شب دکتر پدرام، پاسخ روشن و قانع‌کننده‌ی برای آن ارائه نشد.

نوشته های مرتبط :