امروز، جهان «روز جهانی ارتباطات» را گرامی میدارد؛ روزی برای تجلیل از آن چیزی که انسان معاصر را به هم پیوند داده و جهان را به تعبیر معروف مارشال مکلوهان به «دهکدهٔ جهانی» بدل کرده است. در جهان امروز، ارتباطات فقط ابزار انتقال پیام نیست؛ بلکه ستون اصلی قدرت، آگاهی، توسعه، اقتصاد، فرهنگ و حتا هویت جمعی ملتهاست. ملتهایی که در مدار ارتباطات قرار دارند، در جریان تاریخ حرکت میکنند و آنان که از این مدار بیرون میافتند، به حاشیهٔ تاریک جهان رانده میشوند.
اما افغانستان امروز، با گذشت هر روز، از این دهکدهٔ جهانی دورتر و منزویتر میشود. کشوری که زمانی رسانهها، شبکههای اجتماعی، آزادی بیان و ارتباطات جمعی در آن—با تمام ضعفها—نفس میکشیدند، اکنون زیر سایهٔ سانسور، ترس و محدودیت، آرامآرام به سوی خاموشی سوق داده میشود. طالبان نهتنها سیاست و آموزش، بلکه ارتباطات و گردش آزاد اطلاعات را نیز زیر کنترل شدید قرار دادهاند؛ گویی هر صدای آزاد، خطری برای بقای استبداد است.
در جهان امروز، بیارتباطی فقط یک عقبماندگی تکنولوژیک نه؛ که نوعی مرگ تدریجی اجتماعی و فرهنگی است. جامعهای که نتواند با جهان سخن بگوید، از جهان بشنود و در تبادل آزاد اندیشه حضور داشته باشد، بهتدریج از حافظهٔ زندهٔ تاریخ حذف میشود.
سانسور؛ دیوار بلند میان افغانستان و جهان
ارتباطات، در ذات خود، دشمن انحصار و استبداد است. هر قدرت بسته و تمامیتخواه، پیش از هر چیز تلاش میکند جریان اطلاعات را کنترل کند؛ زیرا آگاهی، نخستین گام برای پرسشگری و اعتراض است. به همین دلیل، تاریخ حکومتهای استبدادی، همواره با سانسور و محدودسازی رسانهها همراه بوده است.
میشل فوکو باور داشت که قدرت، تنها با زور نظامی دوام نمیآورد، بلکه با کنترل دانش، زبان و روایتها نیز خود را بازتولید میکند. آنچه امروز در افغانستان جریان دارد، دقیقاً در همین چارچوب قابل فهم است. طالبان میدانند که جامعهٔ متصل به جهان، جامعهای خاموش و مطیع باقی نمیماند؛ بنابراین تلاش میکنند میان مردم و جهان، دیوار بکشند.
رسانهها در افغانستان زیر فشار شدید سانسور قرار دارند. خبرنگاران بازداشت، شکنجه یا مجبور به سکوت و مهاجرت شدهاند. بسیاری از رسانههای مستقل یا بسته شدهاند یا به تریبونهای محتاط و خاموش تبدیل گردیدهاند. دسترسی آزاد به اطلاعات محدود شده و فضای مجازی نیز زیر نظارت و تهدید قرار گرفته است.
اما مسئله فقط رسانه نیست؛ طالبان بهتدریج بر تمام شئونات زندگی مردم سایه انداختهاند. از آموزش و فرهنگ گرفته تا هنر، موسیقی، حضور اجتماعی زنان و اکنون ارتباطات. این روند، افغانستان را از جهان مدرن جدا میکند و به سمت جامعهای منزوی، خاموش و منزجر از آگاهی سوق میدهد.
در جهان معاصر، ارتباطات همانند رگهای حیاتی یک جامعهاند. اینترنت، رسانه، شبکههای اجتماعی و آزادی بیان، فقط ابزار تفریح یا خبررسانی نیستند؛ بلکه زیرساخت توسعه و مشارکت انسانیاند. کشوری که از این جریان جدا شود، نهتنها از نظر سیاسی، بلکه از نظر فرهنگی، اقتصادی و فکری نیز عقب میماند.
نمونههای تاریخی این واقعیت روشناند. اتحاد جماهیر شوروی، با تمام قدرت نظامیاش، نتوانست در برابر جریان آزاد اطلاعات مقاومت کند. دیوار برلین تنها با چکش فرو نریخت؛ بلکه پیش از آن، در ذهن مردمی فروپاشیده بود که دیگر نمیخواستند در انزوای اطلاعاتی زندگی کنند. امروز نیز حکومتهایی که تلاش میکنند ارتباطات را کنترل مطلق کنند، در واقع علیه جریان طبیعی تاریخ ایستادهاند.
از سوی دیگر، جامعهای که ارتباطات در آن سرکوب شود، بهتدریج دچار فرسایش فکری میشود. در نبود تبادل آزاد اندیشه، خرافه، ترس و جهل جای گفتوگو و تفکر انتقادی را میگیرد. جامعهٔ منزوی، جامعهای است که آرامآرام قدرت رؤیاپردازی و آیندهسازی را از دست میدهد.
افغانستان امروز دقیقاً در چنین نقطهای ایستاده است؛ کشوری که هر روز بیشتر از جهان فاصله میگیرد و این فاصله، فقط جغرافیایی یا سیاسی نیست، بلکه فاصلهای تمدنی است.
پایان سخن اینکه؛
روز جهانی ارتباطات، برای بسیاری از ملتها نماد پیوند، آگاهی و حضور در جهان مدرن است؛ اما برای افغانستان امروز، یادآور انزوایی تلخ و خاموشی تحمیلشده است. کشوری که زمانی امید داشت بخشی از جهان متصل و آزاد باشد، اکنون زیر سایهٔ سانسور و محدودیت، به سمت بریدگی از جهان حرکت میکند.
طالبان شاید بتوانند رسانهها را محدود کنند، صداها را خاموش سازند و جریان اطلاعات را کنترل کنند، اما نمیتوانند برای همیشه در برابر نیاز طبیعی انسان به ارتباط، آگاهی و آزادی بایستند. تاریخ نشان داده است که هیچ دیوار سانسوری ابدی نیست.
با این حال، ادامهٔ این وضعیت، افغانستان را بیش از پیش از جهان دور میکند؛ و جهانی بیارتباط، همانگونه که گفته شد، چیزی جز خاموشی تدریجی و مرگ اجتماعی نیست. ملتی که از دهکدهٔ جهانی حذف شود، نهتنها صدایش شنیده نمیشود، بلکه کمکم خودش نیز فراموش میکند که حق سخن گفتن داشته است.
