مهمان‌نوازی و امت‌گرایی؛ چالش ۳۰ هزار جنگجوی آسیای میانه در افغانستان

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
2026/02/25
11:21 ق.ظ
بازدید: 9

پایگاه خبری تحلیلی روایت : مهمان‌نوازی یکی از ریشه‌دارترین و پرافتخارترین عنعنات مردم افغانستان است؛ سنتی که در طول تاریخ به‌عنوان نماد شرافت، بزرگواری و غیرت شناخته شده است. در فرهنگ افغانی، مهمان حرمت دارد و دفاع از او—حتا در دشوارترین شرایط—وظیفه اخلاقی میزبان شمرده می‌شود. بیرون‌کردن مهمان از خانه یا ناتوانی در حمایت از او، مایه سرشکستگی تلقی می‌گردد. همین روحیه سبب شده است که افغانستان در روایت بسیاری از سیاحان و پژوهشگران، سرزمین مهمان‌نوازان خوانده شود.

مهمان‌نوازی یکی از ریشه‌دارترین و پرافتخارترین عنعنات مردم افغانستان است؛ سنتی که در طول تاریخ به‌عنوان نماد شرافت، بزرگواری و غیرت شناخته شده است. در فرهنگ افغانی، مهمان حرمت دارد و دفاع از او—حتا در دشوارترین شرایط—وظیفه اخلاقی میزبان شمرده می‌شود. بیرون‌کردن مهمان از خانه یا ناتوانی در حمایت از او، مایه سرشکستگی تلقی می‌گردد. همین روحیه سبب شده است که افغانستان در روایت بسیاری از سیاحان و پژوهشگران، سرزمین مهمان‌نوازان خوانده شود.

در کنار این سنت، نوعی نگرش فراملی مبتنی بر مفهوم «امت واحده» نیز در بخشی از جریان‌های فکری و سیاسی حضور داشته است؛ نگرشی که مرزهای جغرافیایی را در برابر پیوندهای عقیدتی کم‌رنگ می‌سازد و مسلمانان را فارغ از قوم، زبان و ملیت، پیکری واحد می‌داند. پیوند این تفکر با سنت مهمان‌نوازی، در شرایط عادی شاید جلوه‌ای از همبستگی دینی باشد، اما در بستر بحران‌های امنیتی، می‌تواند پیامدهایی فراتر از نیت‌های اولیه به همراه آورد.

افغانستان پیش‌تر تجربه چنین وضعیتی را از سر گذرانده است. در سال‌های جهاد علیه اتحاد جماهیر شوروی، هزاران جنگجوی خارجی وارد کشور شدند. گفته می‌شود در آن دوره حدود ۵۰۰۰ عربستانی، ۳۰۰۰ یمنی، ۳۰۰۰ الجزایری، ۲۰۰۰ مصری، ۴۰۰ تونسی، ۳۵۰ عراقی، ۲۰۰ لیبیایی و ده‌ها اردنی در افغانستان حضور یافتند. آن حضور در کوتاه‌مدت بخشی از معادلات جنگ را تغییر داد، اما در درازمدت زمینه شکل‌گیری شبکه‌های فراملی را فراهم کرد که بعدها به یکی از عوامل اصلی بی‌ثباتی بدل شدند. ماجرای اسامه بن‌لادن و رویدادهایی که به مداخله نظامی ایالات متحده امریکا در سال ۲۰۰۱ انجامید، هنوز در حافظه تاریخی منطقه زنده است.

امروز نیز نشانه‌هایی از تکرار یک نگرانی قدیمی دیده می‌شود. چند روز پیش، هم وزارت خارجه روسیه و هم محمد صادق خان، نماینده ویژه پاکستان، اعلام کردند که در افغانستان تحت اداره طالبان نزدیک به ۳۰ هزار جنگجوی آسیای میانه‌ای فعالیت دارند. اگر این رقم درست باشد، افغانستان با یکی از بزرگ‌ترین تمرکزهای نیروهای مسلح غیربومی در منطقه روبه‌رو است؛ حضوری که می‌تواند امنیت آسیای میانه را مستقیماً تهدید کند و بار دیگر نگاه‌ها را به سوی این کشور معطوف سازد.

چالش اساسی در اینجاست که وقتی سنت مهمان‌نوازی با قرائتی ایدئولوژیک از امت‌گرایی درهم می‌آمیزد، تمایز میان «مهمان» و «عنصر مسلح سازمان‌یافته» دشوار می‌شود. در چنین فضایی، ممکن است حضور نیروهای خارجی نه به‌عنوان تهدید امنیت ملی، بلکه به‌عنوان همبستگی دینی تعبیر گردد. این همان نقطه‌ای است که سنت فرهنگی، ناخواسته، به مسئله‌ای ژئوپولیتیک تبدیل می‌شود.

افغانستان بیش از چهار دهه جنگ و بی‌ثباتی را تجربه کرده است. مردم این سرزمین بیش از هر کس دیگر هزینه رقابت‌های ایدئولوژیک و منطقه‌ای را پرداخته‌اند. اگر امروز رقم ۳۰ هزار جنگجوی آسیای میانه‌ای واقعیت داشته باشد، نادیده‌گرفتن آن می‌تواند کشور را در معرض فشارهای تازه سیاسی و امنیتی قرار دهد و حتی زمینه شکل‌گیری ائتلاف‌های منطقه‌ای علیه تهدیدات مستقر در خاک افغانستان را فراهم سازد.

مهمان‌نوازی سرمایه فرهنگی این ملت است و امت‌گرایی برای برخی یک باور عمیق دینی؛ اما در جهان امروز، هیچ سنتی نمی‌تواند جدا از مسئولیت ملی و تعهدات منطقه‌ای تفسیر شود. دفاع از شرافت فرهنگی، زمانی معنا دارد که به امنیت و ثبات سرزمین آسیب نرساند. افغانستان در بزنگاهی قرار گرفته است که باید میان وفاداری به سنت و ضرورت‌های امنیتی توازن برقرار کند. در غیر آن، «مهمان» بار دیگر ممکن است سرنوشت میزبان را رقم بزند؛ این‌بار نه فقط برای افغانستان، بلکه برای سراسر منطقه.

نوشته های مرتبط :