از افغان‌سازی تا حق تعیین سرنوشت بحران هویت، شکست قرارداد اجتماعی و افق پیش‌رو

دسته: تحلیل
نویسنده: احمد رشاد میرزاده
2026/02/13
3:21 ب.ظ
بازدید: 23

پایگاه خبری تحلیلی روایت : بحران امروز أفغانستان نام نهاد فقط بحران طالبان یا قدرت سیاسی نیست؛ بحرانِ نام است، بحرانِ تحمیل است، بحرانِ قراردادی است که هرگز با رضایت همه بسته نشد. واژه‌ای که روزگاری نام یک قوم بود، به زور دولت و قانون به هویت ملی بدل شد و از مردم خواسته شد یا در آن حل شوند یا خاموش بمانند. کارزار «من افغان نیستم» اعلام پایان این خاموشی است: شکستن طلسم تحمیل. و اگر این تحمیل همچنان ادامه یابد، راهِ منطقی بعدی، نه التماس برای شمول، بلکه حرکت به‌سوی حق تعیین سرنوشت است.

بحران امروز أفغانستان نام نهاد فقط بحران طالبان یا قدرت سیاسی نیست؛ بحرانِ نام است، بحرانِ تحمیل است، بحرانِ قراردادی است که هرگز با رضایت همه بسته نشد. واژه‌ای که روزگاری نام یک قوم بود، به زور دولت و قانون به هویت ملی بدل شد و از مردم خواسته شد یا در آن حل شوند یا خاموش بمانند. کارزار «من افغان نیستم» اعلام پایان این خاموشی است: شکستن طلسم تحمیل. و اگر این تحمیل همچنان ادامه یابد، راهِ منطقی بعدی، نه التماس برای شمول، بلکه حرکت به‌سوی حق تعیین سرنوشت است.

جغرافیای به نام افغانستان امروز بیش از آن‌که با بحران حکومت‌داری روبه‌رو باشد، با بحرانی بنیادی‌تر دست‌وپنجه نرم می‌کند: بحران هویت و نبودِ یک قرارداد اجتماعی عادلانه میان اقوام. در قلب این بحران، پروژه‌ای تاریخی قرار دارد که می‌توان آن را «افغان‌سازی» نامید؛ فرایندی که طی آن، یک هویت قومی مشخص به‌تدریج به‌عنوان هویت ملیِ الزام‌آور بر تمام ساکنان این جغرافیا تحمیل شد و نارضایتی انباشته‌ای را شکل داد که اکنون به سطح آمده است

افغان‌سازی؛ از نام قومی تا هویت تحمیلی

واژه «افغان» در متون تاریخی پیشامدرن از مخزن افغانی تا سفرنامه‌های قرون هفدهم و هجدهم به‌طور مشخص به قوم پشتون اطلاق می‌شد. این واژه نه یک مفهوم شهروندی، بلکه نام یک گروه قومی معین بود. با آغاز دولت‌سازی مدرن، به‌ویژه از اواخر قرن نوزدهم، همین نام قومی به محور ملت‌سازی تبدیل شد.

در چارچوب نظریه‌های ملت‌سازی (اندرسن و گلنر)، این روند تصادفی نبود. دولت‌ها معمولاً یک هویت را به‌عنوان «هویت مرکزی» انتخاب می‌کنند و از طریق آموزش، زبان رسمی، تاریخ‌نگاری و نمادسازی آن را به کل جامعه تعمیم می‌دهند. در أفغانستان نام‌نهاد، این هویت مرکزی، هویت پشتونی بود که زیر نام «افغان» بازتعریف شد و به دیگران تعمیم یافت بی‌آن‌که رضایت یا مشارکت برابر اقوام غیرپشتون/غیرافغان در این تعریف لحاظ شود.

از زور عریان تا نهادینه‌سازی نرم

دوره امیر عبدالرحمن نقطه آغاز خشونت‌بار این پروژه بود: اسکان اجباری ناقلین پشتون/افغان در شمال، مصادره زمین‌های اقوام بومی، سرکوب هزاره‌های پارسی‌زبان و تضعیف ساختارهای اجتماعی تاجیک‌های پارسی‌زبان و ازبک‌ها. این سیاست‌ها نمونه‌ای روشن از «استعمار داخلی» بود؛ سلطه یک گروه مرکزی بر پیرامون، نه از بیرون، بلکه از درون یک دولت.

در دوره‌های بعد از سلطنت ظاهرشاه تا جمهوری داوود افغان‌سازی از شکل نظامی به شکل نهادی و نرم تغییر کرد: اولویت‌دادن به زبان پشتو، نهادهایی چون «پشتو تولنه»، بازنویسی تاریخ رسمی و برجسته‌سازی قهرمانان ‌قوم‌محور. در این مرحله، حذف هویت‌های دیگر نه با زور اسلحه، بلکه از مسیر آموزش، رسانه و قانون صورت گرفت.

قانون اساسی ۲۰۰۴؛ هویت بدون قرارداد

قانون اساسی ۲۰۰۴، با وجود دستاوردهای حقوقی‌اش، در مسئله هویت ملی دچار یک نقص بنیادین بود. در این قانون، «افغان» به‌عنوان هویت ملی همه شهروندان تعریف شد، بدون آن‌که سازوکار مشخصی برای حفاظت، بازنمایی یا توازن هویت‌های قومی و زبانی دیگر پیش‌بینی شود. این تعریف از بالا، نه حاصل توافق میان اقوام، بلکه ادامه همان منطق تحمیلی تاریخی بود.

مناقشه‌های گسترده بر سر تذکره‌های الکترونیکی نشان داد که مسئله صرفاً اداری نیست، بلکه بحرانی هویتی است: بسیاری از شهروندان احساس کردند که نامی به آن‌ها داده می‌شود که تاریخ، زبان و حافظه جمعی‌شان را بازنمایی نمی‌کند.