ملا فیض‌محمد کاتب هزاره؛ تاریخ‌نویسی در سایه قدرت

دسته: تحلیل
نویسنده: شهرام خراسانی
1404/10/16
9:16 ق.ظ
بازدید: 13

پایگاه خبری تحلیلی روایت : امروز مصادف است با سالروز درگذشت ملا فیض‌محمد کاتب هزاره، تاریخ‌نگار معاصر افغانستان که، امروز می تواند فرصتی باشد برای بازخوانی نسبت دانش و قدرت در جامعه‌ای که تاریخ آن همواره میدان منازعه بوده است. در کشوری که روایت رسمی غالباً جایگزین حقیقت شده و تاریخ‌نگاری اغلب در خدمت مشروعیت‌بخشی به حاکمان قرار گرفته، جایگاه کاتب به‌عنوان یک مورخ درباریِ منتقد، همچنان پرسش‌برانگیز و معنادار است. اهمیت او نه در ثبت وقایع به‌تنهایی، بلکه در شیوه مواجهه‌اش با محدودیت‌ها و درک عمیقش از مسئولیت تاریخی نهفته است. نقدهای فراوانی به کاتب وارد کرده اند و صف ستایش گران آن نیز کم نیست. در این یادداشت به کاتب پرداخته شده است.

امروز مصادف است با سالروز درگذشت ملا فیض‌محمد کاتب هزاره، تاریخ‌نگار معاصر افغانستان که، امروز می تواند فرصتی باشد برای بازخوانی نسبت دانش و قدرت در جامعه‌ای که تاریخ آن همواره میدان منازعه بوده است. در کشوری که روایت رسمی غالباً جایگزین حقیقت شده و تاریخ‌نگاری اغلب در خدمت مشروعیت‌بخشی به حاکمان قرار گرفته، جایگاه کاتب به‌عنوان یک مورخ درباریِ منتقد، همچنان پرسش‌برانگیز و معنادار است. اهمیت او نه در ثبت وقایع به‌تنهایی، بلکه در شیوه مواجهه‌اش با محدودیت‌ها و درک عمیقش از مسئولیت تاریخی نهفته است. نقدهای فراوانی به کاتب وارد کرده اند و صف ستایش گران آن نیز کم نیست. در این یادداشت به کاتب پرداخته شده است.

کاتب و تولید «دانش محدود اما ماندگار»

آنچه ملا فیض‌محمد کاتب را از بسیاری از وقایع‌نگاران هم‌دوره‌اش متمایز می‌کند، آگاهی او از سازوکار قدرت و تأثیر آن بر تولید تاریخ است. کاتب در فضایی می‌نوشت که تاریخ‌نگاری بخشی از دستگاه سیاسی محسوب می‌شد و هر روایت ناهمسو می‌توانست به حذف فیزیکی یا اجتماعی نویسنده بینجامد. با این حال، او توانست در چارچوب همین محدودیت‌ها، دانشی تولید کند که از مرزهای زمان و دربار عبور کند.

روش کاتب را می‌توان نوعی «واقع‌گرایی محتاطانه» دانست؛ روشی که نه به تطهیر کامل قدرت می‌انجامد و نه به تقابل آشکار با آن. او به‌جای روایت‌های احساسی یا قهرمان‌سازی، بر ثبت جزئیات، ترتیب منطقی رویدادها و استفاده حساب‌شده از زبان تمرکز داشت. همین ویژگی سبب شده است که آثار او، به‌ویژه سراج‌التواریخ، امروز نه‌تنها به‌عنوان منبع تاریخی، بلکه به‌مثابه سندی از شیوه حکمرانی، خشونت ساختاری و حذف اجتماعی در افغانستان خوانده شود.

نکته کمتر مورد توجه در بررسی آثار کاتب، نقش او در ایجاد حافظه تاریخی بدیل است. هرچند او نمی‌توانست روایت رسمی را مستقیماً به چالش بکشد، اما با ثبت برخی وقایع و حذف نکردن کامل رنج‌های گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده، امکان خوانش انتقادی تاریخ را برای نسل‌های بعد فراهم کرد. این رویکرد، کاتب را به یکی از معدود تاریخ‌نگارانی بدل می‌کند که آثارش ظرفیت تفسیر مجدد و بازخوانی انتقادی دارند.

از منظر امروز، اهمیت کاتب بیش از آن‌که به گذشته تعلق داشته باشد، به وضعیت کنونی افغانستان مرتبط است. جامعه‌ای که بار دیگر با بحران روایت، سانسور، و حذف صداهای مستقل روبه‌رو است، می‌تواند در تجربه کاتب الگویی برای بقا و اثرگذاری فکری بیابد. او نشان داد که حتی در بسته‌ترین ساختارها، ثبت واقعیت—هرچند ناقص—می‌تواند به سرمایه‌ای ماندگار برای آینده تبدیل شود.

نتیجه‌گیری

ملا فیض‌محمد کاتب هزاره نه صرفاً یک مورخ، بلکه نمونه‌ای از روشنفکری محتاط اما مسئول در تاریخ افغانستان است. میراث او در شیوه نوشتن، انتخاب سکوت‌ها و ثبت آگاهانه وقایع خلاصه می‌شود؛ میراثی که نشان می‌دهد تاریخ‌نگاری، حتی در شرایط استبداد، می‌تواند از ابزار قدرت به سند پرسش‌گری تبدیل شود. در روزگاری که بار دیگر روایت رسمی بر واقعیت سایه افکنده است، بازخوانی کاتب یادآور این حقیقت است که تاریخ را نه فقط با صدای بلند، بلکه گاه با دقت، انضباط و پایداری می‌توان حفظ کرد.

نوشته های مرتبط :