15 سال پسا بهار عربی؛ رهبران سرنگون‌شده عرب کجا هستند؟

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
2025/12/23
9:26 ق.ظ
بازدید: 14

پایگاه خبری تحلیلی روایت : جنبش «بهار عربی» که در دسامبر ۲۰۱۰ با خودسوزی محمد بوعزیزی جوان ۲۶ ساله در تونس آغاز شد، موجی از اعتراضات مردمی علیه فساد، بیکاری و نظام‌های سیاسی بسته را در جهان عرب به راه انداخت. این جنبش ظرف چند ماه به سقوط رهبران دیرپای تونس، مصر، لیبی و یمن انجامید و سوریه را وارد جنگی طولانی کرد. سرنوشت این رهبران پس از سقوط، متفاوت بود: برخی در تبعید درگذشتند، برخی در دادگاه محاکمه شدند، برخی در میدان جنگ کشته شدند و برخی هنوز در تبعید به زندگی ادامه می‌دهند. مرور سرنوشت این رهبران نشان می‌دهد که بهار عربی نه تنها ساختار سیاسی منطقه را دگرگون کرد، بلکه سرنوشت شخصی رهبران عرب را نیز به‌طور کامل تغییر داد.

جنبش «بهار عربی» که در دسامبر ۲۰۱۰ با خودسوزی محمد بوعزیزی جوان ۲۶ ساله در تونس آغاز شد، موجی از اعتراضات مردمی علیه فساد، بیکاری و نظام‌های سیاسی بسته را در جهان عرب به راه انداخت. این جنبش ظرف چند ماه به سقوط رهبران دیرپای تونس، مصر، لیبی و یمن انجامید و سوریه را وارد جنگی طولانی کرد. سرنوشت این رهبران پس از سقوط، متفاوت بود: برخی در تبعید درگذشتند، برخی در دادگاه محاکمه شدند، برخی در میدان جنگ کشته شدند و برخی هنوز در تبعید به زندگی ادامه می‌دهند. مرور سرنوشت این رهبران نشان می‌دهد که بهار عربی نه تنها ساختار سیاسی منطقه را دگرگون کرد، بلکه سرنوشت شخصی رهبران عرب را نیز به‌طور کامل تغییر داد.

در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۰، محمد بوعزیزی، دستفروش ۲۶ ساله تونسی، در اعتراض به آزار پولیس و بی‌توجهی مقامات محلی دست به خودسوزی زد. این اقدام به سرعت به نماد خشم عمومی علیه فساد، بیکاری و بی‌عدالتی اجتماعی تبدیل شد و جرقه‌ای شد برای آغاز اعتراضات گسترده در تونس. تنها ۲۸ روز بعد، زین‌العابدین بن‌علی، رئیس‌جمهور تونس که بیش از دو دهه بر این کشور حکومت کرده بود، سرنگون شد و به عربستان سعودی گریخت. این تحول آغازگر موجی شد که به سرعت به دیگر کشورهای عربی سرایت کرد و به نام «بهار عربی» شناخته شد.

جنبش بهار عربی در سال ۲۰۱۱ به مصر، لیبی، یمن و سوریه گسترش یافت و در نهایت به سقوط پنج رهبر دیرپای عرب انجامید. هر یک از این رهبران سرنگون‌شده سرنوشت متفاوتی یافتند:

-زین‌العابدین بن‌علی (۱۹۳۶–۲۰۱۹): پس از یک ماه اعتراضات مردمی، در جنوری ۲۰۱۱ به عربستان گریخت. دادگاه‌های تونس او را غیاباً به حبس ابد محکوم کردند. بن‌علی سال‌ها در تبعید زندگی کرد و در نهایت در سال ۲۰۱۹ در عربستان درگذشت.

-حسنی مبارک (۱۹۲۸–۲۰۲۰): رئیس‌جمهور مصر پس از ۳۰ سال قدرت، در فبروری ۲۰۱۱ استعفا داد. او محاکمه شد و مدتی در بازداشت به سر برد. در سال ۲۰۱۷ دادگاه عالی مصر او را تبرئه کرد. مبارک در نهایت در سال ۲۰۲۰ در قاهره درگذشت.

-علی عبدالله صالح (۱۹۴۷–۲۰۱۷): رئیس‌جمهور یمن پس از فشارهای داخلی و خارجی در سال ۲۰۱۲ کناره‌گیری کرد. او بعدها با جنبش حوثی‌ها متحد شد، اما پس از اختلافات و خیانت به این جنبش، در سال ۲۰۱۷ توسط نیروهای حوثی کشته شد.

-معمر قذافی (۱۹۴۲–۲۰۱۱): رهبر لیبی پس از چهار دهه حکومت، با آغاز اعتراضات و جنگ داخلی در سال ۲۰۱۱ با مداخله و تجاوز ناتو و سقوط طرابلس مواجه شد. در اکتبر همان سال، قذافی در شهر سرت به دست نیروهای شورشی کشته شد.

بشار اسد (متولد ۱۹۶۵): رئیس‌جمهور سوریه با آغاز اعتراضات در سال ۲۰۱۱ وارد جنگ داخلی شد که نزدیک به ۱۴ سال ادامه یافت و میلیون‌ها آواره بر جای گذاشت. در نهایت، پس از فاصله گرفتن از متحدان قدیمی و فروپاشی ارتش سوریه در دسامبر ۲۰۲۴، اسد به همراه خانواده‌اش به روسیه گریخت و اکنون در تبعید زندگی می‌کند.

بهار عربی نه تنها پایان حکومت‌های طولانی‌مدت در برخی کشورهای عربی را رقم زد، بلکه پیامدهای گسترده‌ای برای منطقه به همراه داشت. سقوط رهبران عربی به بی‌ثباتی سیاسی، جنگ‌های داخلی، ظهور گروه‌های مسلح و موج گسترده مهاجرت و آوارگی منجر شد. در تونس، هرچند گذار سیاسی نسبی صورت گرفت، اما مشکلات اقتصادی همچنان باقی است. مصر پس از مبارک شاهد تغییرات سیاسی متعدد بود که در نهایت منجر به دیکتاتوری نظامیان به رهبری السیسی شد. لیبی هنوز درگیر بحران‌های امنیتی و تقسیم قدرت است. یمن به صحنه جنگی پیچیده میان نیروهای داخلی و بازیگران خارجی تبدیل شده و سوریه همچنان با پیامدهای جنگ طولانی و مداخلات اسرائیل دست‌وپنجه نرم می‌کند.

مرور سرنوشت رهبران سرنگون‌شده عرب نشان می‌دهد که هیچ‌یک از آنان نتوانستند پس از سقوط جایگاه خود را بازیابند. برخی در تبعید خاموش شدند، برخی در دادگاه‌های داخلی محاکمه شدند و برخی در میدان جنگ پایان یافتند. تنها بشار اسد توانست بیش از یک دهه در قدرت باقی بماند، اما سرانجام او نیز با فاصله گرفتن از متحدان اصلی به تبعید کشانده شد.

نوشته های مرتبط :