بدخشان؛ روایت مقاومت در سایه دو رویکرد فرهنگی و اقتدارطلبانه

دسته: تحلیل
نویسنده: روح‌الیمین روحانی
2025/05/27
10:50 ق.ظ
بازدید: 33

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در افغانستانِ پرشکاف و چندپاره، ولایتی به نام بدخشان ایستاده است که بیش از آن‌که با سیاست مرکز تعریف شود، با اراده‌ی مردمش، هویت می‌یابد. تحولات اخیر در بدخشان، بار دیگر این حقیقت تاریخی را روشن ساخته که این ولایت را نمی‌توان تنها از منظر نظامی یا امنیتی تحلیل کرد. در قلب بحران‌های جاری، دو رویکرد عمیقاً ریشه‌دار در میان مردم بدخشان قرار دارد که از دیرباز خط فاصل آنان با ساختارهای تحمیلی قدرت بوده است:

در افغانستانِ پرشکاف و چندپاره، ولایتی به نام بدخشان ایستاده است که بیش از آن‌که با سیاست مرکز تعریف شود، با اراده‌ی مردمش، هویت می‌یابد. تحولات اخیر در بدخشان، بار دیگر این حقیقت تاریخی را روشن ساخته که این ولایت را نمی‌توان تنها از منظر نظامی یا امنیتی تحلیل کرد. در قلب بحران‌های جاری، دو رویکرد عمیقاً ریشه‌دار در میان مردم بدخشان قرار دارد که از دیرباز خط فاصل آنان با ساختارهای تحمیلی قدرت بوده است:

1. سیاست فرهنگی بدخشانیان که در دفاع از زبان، هویت، تاریخ و روایت بومی ریشه دارد.

2. اقتدارخواهی سیاسی آنان که همواره بر سهم‌گیری عادلانه، مشارکت در قدرت و شکستن انحصار قومی تأکید داشته است.
همین دو رویکرد بنیادین، بدخشان را به جغرافیای بیداری و سنگر پایدار مقاومت در برابر هر نوع استبداد و تحمیل بدل کرده است؛ از دوران سلطنت تا جمهوری، و امروز در برابر نظام طالبانی.
در چهار سال حاکمیت طالبان، بدخشان چندین بار صحنه‌ی اختلاف میان طالبان محلی، که اغلب ریشه بدخشانی دارند و طالبان جنوبی، عمدتاً پشتون‌تبار، بوده است.
اما هیچ‌یک از این درگیری‌ها به اندازه رویدادهای اخیر، پرماجرا و عمیق نبوده است.
در شهرستان جرم، پس از آن‌که نیروهای طالبان جنوبی با مردم محل وارد درگیری شدند و چندین نفر کشته و زخمی شد، مردم با بسیج مردمی، طالبان را از منطقه بیرون راندند.
این نخستین‌بار نبود، اما بی‌شک پرطنین‌ترین واکنش مردمی علیه طالبان در شمال بود.
پس از آن، مردم در قالب تجمعات بزرگ، خواستار برکناری تمام مسئولان طالبان در ولایت بدخشان شدند؛ خواستی که حتی با حمایت برخی عناصر محلی طالبان مانند معاون استخبارات آنان نیز همراه شد.
در پاسخ، مقامات بلندپایه نظامی طالبان، از جمله فصیح‌الدین فطرت، رئیس ارتش طالبان، و مولوی امان‌الدین منصور، فرمانده قول‌اردوی شمال‌شرق این گروه وارد بدخشان شدند.
اما حضور آن‌ها نه‌تنها التیام‌بخش نبود، بلکه دامنه اعتراضات را به مناطق دیگری چون شهرستان شهدای بدخشان کشاند؛ جایی که چهار تن از مردم محل، از جمله یک امام مسجد، کشته شدند و تعدادی از نیروهای استخبارات طالبان نیز زخمی شدند.
این درگیری‌ها نه بر سر معادن، نه مواد مخدر، و نه منابع طبیعی بود؛ گرچه این‌ها نیز اهمیت دارند.
بلکه ریشه در تضاد بنیادین میان روایت فرهنگی مردم بدخشان و اقتدار انحصاری طالبان دارد.
مردم بدخشان طالبان را بیگانه می‌دانند؛ کسانی که با زبان، تاریخ و زیست‌، مردم این سرزمین بیگانه‌اند.
مردمی که از مرحوم طاهر بدخشی تا استاد ربانی شهید، از بهرالدین باعث تا دکتر پدرام، و حتی در دوران جمهوریت، همواره صدای عدالت‌طلبی، مشارکت‌خواهی، و تنوع‌باوری بوده‌اند.
جغرافیای بدخشان نیز به این روح مقاومت کمک کرده است. مرز مشترک با سه کشور، تاجیکستان، پاکستان و چین، دره‌های عمیق، کوه‌های بلند و راه‌های چریکی، این ولایت را به کانون تحولات استراتژیک در شمال افغانستان بدل کرده است.
از همین رو، هر جنبش بزرگی در شمال، اغلب از بدخشان آغاز شده است.
بدخشان یک‌بار دیگر در دل تاریخ ایستاده است؛ اما این‌بار نه فقط با مشت‌های گره‌کرده، بلکه با دو محور روشن و ریشه‌دار: سیاست فرهنگی و سیاست اقتدارطلبی مردمی.
مردم بدخشان، هویت خود را در مقابل تحمیل زبانی، مذهبی، و قومی طالبان به ستیز کشیده‌اند و ساختار قدرت را به چالش می‌کشند؛ نه برای سهم‌خواهی، بلکه برای شکستن انحصار و بازسازی افغانستان عادلانه، متکثر و مشارکت‌محور.
صدای بدخشان، تنها پژواک خشم نیست؛ بلکه نغمه‌ای عمیق از یک آگاهی تاریخی است.
همان آگاهی‌ای که این سرزمین را از سقوط بازداشته و به موتور تحولات بدل کرده است.
این مردم، با اتکا به فرهنگ خود، و با ایمان به اقتدار مردمی خویش، به جهانیان نشان می‌دهند که آزادی نه با اسلحه، بلکه با ایستادگی و آگاهی ممکن است.
بدخشان هیچ‌گاه تسخیر نشده و نخواهد شد.
چرا که روایت آن، نه با قدرت تحمیل‌شده، بلکه با فرهنگ زیسته و سیاست برخاسته از مردم، نوشته شده است.