اخلاق مواجهه با «دیگری »

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
1404/02/27
1:54 ب.ظ
بازدید: 23

پایگاه خبری تحلیلی روایت : امروز (27 ثور)، روز جهانی زندگی مشترک در صلح است. سازمان ملل این روز را برای تقویت فرهنگ صلح و همبستگی میانِ ملت‌ها تعیین کرده است. هدف از برگزاری این روز، ترویج همزیستی مسالمت‌آمیز، احترام متقابل و پذیرش تفاوت‌ها در سراسر جهان است. در این روز می‌خواهم در باره‌ی ضرورت شناخت «دیگری» و ترویج اخلاق مواجهه با «دیگری» بنویسم. ضرورتش نیز در این است که ما تا هنگامی «دیگری» را جهنم بپنداریم، نمی‌توانیم تفاوت‌ها را بپذیریم و به همزیستی مسالمت‌آمیز دست یابیم. برای دست‌یافتن به همزیستی مسالمت‌‎آمیز باید دوکار را انجام داد:

امروز (۲۷ ثور)، روز جهانی زندگی مشترک در صلح است. سازمان ملل این روز را برای تقویت فرهنگ صلح و همبستگی میانِ ملت‌ها تعیین کرده است. هدف از برگزاری این روز، ترویج همزیستی مسالمت‌آمیز، احترام متقابل و پذیرش تفاوت‌ها در سراسر جهان است.
در این روز می‌خواهم در باره‌ی ضرورت شناخت «دیگری» و ترویج اخلاق مواجهه با «دیگری» بنویسم. ضرورتش نیز در این است که ما تا هنگامی «دیگری» را جهنم بپنداریم، نمی‌توانیم تفاوت‌ها را بپذیریم و به همزیستی مسالمت‌آمیز دست یابیم.
برای دست‌یافتن به همزیستی مسالمت‌‎آمیز باید دوکار را انجام داد:

اول: شناخت دیگری

ما در گام نخست باید این را یاد بگیریم که «دیگری» مهم است و بایستی به دیدارش رفت. من باری در جایی خوانده بودم که یکی از مزیت‌های تمدن غرب همین اهمیت قایل‌شدن به «دیگری» است؛ به گونه‌ای در میان تمام تمدن‌های دنیا تنها تمدنی که دغدغه شناخت «دیگری» را داشته، تمدن اروپایی بوده است. آفریقا هرگز کشتی‌ای نساخت تا با آن دل به دریاها زده و ببیند که در ماورای بحارش چه می‌گذرد. اصلا علاقه‌ای به دنیای خارج نداشت. تمدن چینی حتا از تمدن افریقایی نیز منزوی‌تر بود و با کشیدن دیوار بزرگی در پیرامون خود هرگونه ارتباط خود را با دنیای خارج قطع کرد: دیوار چین. امپراتوری‌های روی اسب مانندی امپراتوری مغول اگرچه متفاوت عمل کردند و به قاره‌های مختلف سر زدند، اما هدف شان شناخت «دیگری» نبود، بلکه به دنبال پیروزی نظامی و برده‌گیری بودند. تنها تمدنی که در این زمینه از همه متفاوت عمل کرده، تمدن اروپایی است. اروپاییان از عصر یونان باستان تا به امروز همیشه دغدغه شناخت «دیگری» را داشته‌اند. او در این زمینه به گونه نمونه به تاریخ هرودت نگاه کنید که حدود ۲۵۰۰ سال پیش از امروز می‌زیسته است. در این تاریخ شما می‌بینید که یونانیان اگرچه از اقوام غیریونانی به نام بربر یاد می‌کند، اما می‌داند که «دیگری» آدم مهمی است، باید او را شناخت و مانندی آیینه در مقابل خود گذاشت و با دیدن به آن کژی‌ها و ناراستی‌های خود را اصلاح کرد. هرودوت مواردی بسیاری را بر می‌شمارد که در آن غیریونانیان نسبت به یونانیان برتری دارند.

دوم: اخلاق مواجهه با دیگری

پس از این‌که یاد گرفتیم که باید به دیدار «دیگری» رفت، آن‌گاه نوبت این است که «اخلاق مواجهه با دیگری» را باید بیاموزیم. اخلاق مواجهه با دیگری آن چیزی است که در آثار امانوئل لویناس بازتاب یافته است. لویناس در جنگ جهانی اول هشت ساله بود و در زمانی که جنگ جهانی دوم به وقوع پیوست، ۳۳ ساله شد. این دوره، دوره ظهور جنبش‌های توتالیتر و توده‌ای مانند فاشیسم و کمونیسم است. در این دوره قتل‌ها و نسل‌کشی‌های بسیاری اتفاق می‌افتد از جمله آشویتس و هلوکاست. لویناس در این عصر مطرح می‌کند که فلسفه به جای پرداختن به متافیزیک و مسایل هستی‌شناسانه، بهتر است اخلاق را در اولویت قرار دهد. او می‌آید در باره «دیگری» می‌گوید که ما نه تنها باید به دیدارش برویم و با او گفتگو کنیم، بلکه در قبال او احساس مسوولیت کنیم. او نگاه ستایش‌آمیزی به «دیگری» دارد. به باور او دیگری ارباب ما است و نزدیک‌تر به خدا است. با شناختن او در واقع به شناخت خدا قادر می‌شویم.

البته غیر از لویناس دانش‌مندان و فلاسفه‌ی دیگری مانند بوبر و گابریل مارسل نیز به فلسفه مواجهه پرداخته و آن را بسط داده‌اند.. این فلسفه در اظهاراتی خلاصه می‌گردد که می‌گوید نزدیک‌ترین راه رسیدن به خدا «دیگری» است. چنین تلقی از دیگری نیز در دوران انسان‌انگارانه‌ای باستان ریشه دارد. یعنی دوره‌ای که هنوز مرز میان خدا و انسان مشخص نشده بود و خدا مانند انسان یا انسان مانند خدا تلقی می‌گردید.
برخی‌ها حتا ریشه فرهنگ میزبانی را در چنین تصوری انسان‌انگارانه از خدا می‌داند. سیپریان نوروید، شاعر لهستانی، در مقدمه کتاب اودیسه در باره دلایل مهمان نوازی اودیسه هنگام بازگشت از سفر می‌نویسد که: «نخستین تردیدی که در هر نگاه به هر سایل و یا مسافر سرگردان خارجی بروز می‌کرد، این بود که آیا او ممکن است خدا باشد یا نه؟ محال بود که کسی میزبان باشد بدون این‌که این پرسش از خود مطرح نپرسد: این غریبه کیست؟ ولی دلیل پرسش نیز این بود که به ربوبیت او احترام گذاشته شود. این پرسش‌ها وقتی به حوزه زمینی فروغلتید، مهمان‌نوازی نام گرفت.»
در این تلقی، دیگری دشمن و مزاحم نه، بل در قامت موجود قابل احترام ظهور می‌کند و باید درِ خانه برویش گشوده گردد.
ما در افغانستان به شدت به ترویچ چنین فلسفه‌ای نیاز داریم. هر زمانی که در افغانستان یاد گرفتیم که ۱) اقوام دیگر هم مهم‌اند؛۲ ) این‌که باید با آن‌ها برخورد احترام‌آمیز کرد و به حرف‌های شان گوش سپرد، آن‌گاه کشور ما از این چرخه باطل جنگ و خشونت رهایی خواهد یافت.

نوشته های مرتبط :