حضور دیوانی، فرهنگی‌-زبانی و غیبت قدرت نظامی فارسی‌زبانان

دسته: تحلیل
نویسنده: ساعی
1404/02/16
3:30 ب.ظ
بازدید: 25

پایگاه خبری تحلیلی روایت : مردم آریایی طی چهار موج به جنوب و غرب کوچیدند. گرانی‌گاه این کوچ‌ها، شبکه‌ی باستان‌شناختی «بلخ و مرو، باکتریانه – مرجانه» (BMAC) بود. این مهاجرت‌ها زمینه‌ساز شکل‌گیری نخستین شهر-دولت‌ها و دولت‌های نوظهور شدند: موج نخست: در میانه‌ی هزاره‌ی سوم پ.م آغاز شد و به تشکیل نخستین دولت‌های نویسای آریایی انجامید. نیرومندترین آن‌ها هیتی‌های آناتولی، کاسی‌های بابل و میتانی‌های سوریه بودند. موج دوم: در سده‌ی سیزدهم پ.م، هم‌زمان با فروپاشی عصر برنز ( ۱۲۰۰ پ.م) رخ داد. نیاکان اقوام بلخی در این موج حضور داشتند و بعدها بنیان‌گذاران دولت‌های ماد شدند. موج سوم: در سده‌ی هفدهم پ.م آغاز شد و به پیدایش پارس‌ها و سپس دولت هخامنشی انجامید. موج چهارم: در سده‌ی سوم پ.م، سکایی‌ها و تخاری‌ها از ترکستان و نواحی شرقی وارد ایران‌زمین شدند و دولت‌های دوقلوی کوشانی و اشکانی را پدید آوردند. تمامی این گروه‌ها آریایی‌تبار بودند و طی سده‌ها، با حرکت به غرب و جنوب، در شکل‌گیری شهر-دولت‌ها و دولت‌ها نقش‌آفرین شدند. سرودهای ودایی (۱۳۰۰ تا ۸۰۰ پ.م) و اوستایی (۱۱۰۰ تا ۲۰۰ پ.م)، از کوچ آریایی‌ها به جنوب رشته‌کوه‌های هندوکُش سخن می‌گویند. جایگاه دقیق قبایل کوچنده از شمال به جنوب هندوکُش همچنان مورد بحث است و نیاز به پژوهش‌های بیشتر دارد. با در نظر گرفتن وادی‌ها، دره‌ها، رودها، آب‌های ایستاده و تالاب‌های میان‌جلگه‌ای در مناطق کوهستانی هندوکُش و بابا، و نیز با استناد به سرودهای ریگ‌ودا، اوستا و دیگر متون کهن، می‌توان تا حدودی گستره‌ی سرزمینی و نام‌های دودمان‌های باستانی را حدس زد.

بخش دوم

شهر-دولت‌های تاجیک‌نشین

مردم آریایی طی چهار موج به جنوب و غرب کوچیدند. گرانی‌گاه این کوچ‌ها، شبکه‌ی باستان‌شناختی «بلخ و مرو، باکتریانه – مرجانه» (BMAC) بود. این مهاجرت‌ها زمینه‌ساز شکل‌گیری نخستین شهر-دولت‌ها و دولت‌های نوظهور شدند:
موج نخست: در میانه‌ی هزاره‌ی سوم پ.م آغاز شد و به تشکیل نخستین دولت‌های نویسای آریایی انجامید. نیرومندترین آن‌ها هیتی‌های آناتولی، کاسی‌های بابل و میتانی‌های سوریه بودند.
موج دوم: در سده‌ی سیزدهم پ.م، هم‌زمان با فروپاشی عصر برنز ( ۱۲۰۰ پ.م) رخ داد. نیاکان اقوام بلخی در این موج حضور داشتند و بعدها بنیان‌گذاران دولت‌های ماد شدند.
موج سوم: در سده‌ی هفدهم پ.م آغاز شد و به پیدایش پارس‌ها و سپس دولت هخامنشی انجامید.
موج چهارم: در سده‌ی سوم پ.م، سکایی‌ها و تخاری‌ها از ترکستان و نواحی شرقی وارد ایران‌زمین شدند و دولت‌های دوقلوی کوشانی و اشکانی را پدید آوردند.
تمامی این گروه‌ها آریایی‌تبار بودند و طی سده‌ها، با حرکت به غرب و جنوب، در شکل‌گیری شهر-دولت‌ها و دولت‌ها نقش‌آفرین شدند.
سرودهای ودایی (۱۳۰۰ تا ۸۰۰ پ.م) و اوستایی (۱۱۰۰ تا ۲۰۰ پ.م)، از کوچ آریایی‌ها به جنوب رشته‌کوه‌های هندوکُش سخن می‌گویند. جایگاه دقیق قبایل کوچنده از شمال به جنوب هندوکُش همچنان مورد بحث است و نیاز به پژوهش‌های بیشتر دارد. با در نظر گرفتن وادی‌ها، دره‌ها، رودها، آب‌های ایستاده و تالاب‌های میان‌جلگه‌ای در مناطق کوهستانی هندوکُش و بابا، و نیز با استناد به سرودهای ریگ‌ودا، اوستا و دیگر متون کهن، می‌توان تا حدودی گستره‌ی سرزمینی و نام‌های دودمان‌های باستانی را حدس زد.
برای نمونه:
جاگیر دودمان‌هایی چون کسیپه‌ها (پارس‌ها)، پارت‌ها، الیناها، داردی‌ها، ویشانن‌ها یا ویشاری‌ها، پورو یا پوراناها، شیواها، بریسایاها، هریپه‌ها و پکت‌ها در دره‌های مرکزی اپارشن، رشته‌کوه‌های بابا و هندوکُش، کنار آب‌های ایستاده و مرغزارهای دند شمالی (کاپیسا – پروان)، بامیان، کابل، غزنی و هامون‌های سیستان بوده است.
بهالاناها در دره‌ی بولان (در پاکستان امروزی) ساکن شدند.
جایگاه اقوامی چون انوها، دریوه‌ها، تورواشاها، یادوها و دیگران هنوز به‌درستی مشخص نشده است.
پس از سده‌ی نهم پ.م، ۱۶ پادشاهی کوچک و شهر-دولت در حوزه‌ی مرکزی پاراپامیز و پیرامون آن شکل گرفت. اقوامی مانند مادها، پارس‌ها، پارت‌ها، سکاها، آلان‌ها و ماساگت‌ها از جمله این گروه‌ها بودند که در دسته‌های ده تا بیست هزار نفری به شمال‌غرب و جنوب‌غرب کوچ کرده و دولت‌هایی پدید آوردند.

کسیپه‌ها و پیوند آن‌ها با پارسیان

کسیپه‌ها (کاپیسایی‌ها)، از خویشاوندان داردی‌ها، پارس‌ها (اپارشن‌ها) و گوری‌ها به شمار می‌رفتند. کسیپه‌ی دوم همان کمبوجیه بود و شاهان پارسی انشان (شیراز) با این خاندان پیوندهای خانوادگی داشتند. پدر کوروش نیز از همین تبار بود (خاندان داراب و دارا در شاهنامه).
داردی‌ها در ساختار سیاسی و نظامی هخامنشیان نقش مهمی ایفا کردند. برای نمونه، پس از فروپاشی شاهنشاهی هخامنشی، اقوام اسپاس (کسیپه‌ها)، سکایی‌ها، اساکینی‌ها و گوری‌ها در کاپیسا با اسکندر مقدونی جنگیدند.
داردی‌ها، گوری‌ها و پشه‌یی‌ها هنوز هم در مناطق دوردست کوهستانی افغانستان ساکن‌اند و زبان‌های باستانی داردی-دامِلی، دوماکی، شمشتی، کالامی، کهواری، گواربتی، گالمی و گرنگالی را حفظ کرده‌اند. زبان مشترک میان این قبایل، «داردی» است؛ زبانی با ساختار مشابه فارسی باستان که نخستین گویندگان آن کسیپه‌ها (کمبوجیه‌ها) بودند. واژگانی چون داردی، دادیکا، دیگان و دیگانی بازتاب‌دهنده‌ی جایگاه نجیب‌زادگانی هستند که از هخامنشیان تا سامانیان در زعامت سیاسی و نظامی نقش‌آفرین بودند.
جاگیر دودمان‌هایی چون کسیپه‌ها، پارت‌ها، الیناها، ویشانن‌ها (شواها یا ویشاری‌ها)، پوروها، بریسایاها، هریپه‌ها، پکت‌ها، و بهالاناها در گستره‌ی دره‌های مرکزی اپارشن، هندوکُش، بابا، مرغزارهای دند شمالی کاپیسا، پروان، نجراب، لغمان، ننگرهار، کنر، نورستان، کابل، بامیان، غزنی، سیستان، کرمان، هرات، بلوچستان، بولان، وزیرستان، پنجاب و سند حضور داشتند.
می‌توان حدس زد که دودمان‌های اولیه‌ی کسیپه‌ها، ویشانن‌ها، الیناها، پکت‌ها و بهالاناها، تحت رهبری کسیپه‌ها (کمبوجیه‌ها) تبار مشترکی داشتند. این اقوام با عبور از گذرگاه‌های هندوکُش، نخست در کاپیسا، بامیان و پروان ساکن شدند و سپس به دلیل رشد جمعیت و تنگی زیست‌بوم، به گستره‌ی کابل، بگرام، نیکایا (نجراب)، غزنی، سیستان و سپس به کرمان و انشان (شیراز) گسترش یافتند.
دلتاهای رود هلمند، رود کابل، رود پنجشیر و شاخه‌های آن از جمله مهم‌ترین مسیرهای سکونت و مهاجرت آن‌ها بودند.
دره‌های رودهای میدان‌وردک، لوگر، پنجشیر، غوربند، شُتُل، نجراب، تگ‌آب، لغمان، سرخ‌رود و کنر، مسیر شرقی قبایل ویدی-آریایی به شمار می‌روند. نام‌گذاری بسیاری از روستاهای این مناطق، گواه حضور اقوامی چون الیناها، اسپاس‌ها، ویشانن‌ها، شیواها و پوروها از دوران باستان تا امروز است.
شاهنشاهی هخامنشی، شاخه‌ای از همین اقوام بود که به سوی غرب کوچید. با گذر زمان، شهر-دولت‌ها شکل گرفتند و مرزهای سرزمینی آن‌ها مشخص‌تر شد
ادامه دارد…

نوشته های مرتبط :