پرسش در دربارهٔ خدا در تاریخ اندیشهٔ بشر تنها یک پرسش دینی نبوده، بلکه یکی از کهنترین و عمیقترین پرسشهای فلسفی نیز بهشمار میآید. از زمانیکه انسان در آسمان خیره شد، با مرگ روبرو گردید و در جستجوی مبدأ وجود [اصل هستی] برآمد، خود را در برابر پارهای از پرسشهایی یافت که فراتر از محدودهٔ حواس و تجربهٔ مستقیم اند: این جهان و هستی از کجا آمده است؟ آیا هستی سرآغازی دارد یا اینکه ازلی است؟ آیا در ماورای این نظام هستی، عقل مطلقی قرار دارد و یا اینکه هستی خودش خود را تبیین [تفسیر] میکند؟
این پرسشها منحصر به ادیان نبوده، بلکه از زمان پیدایش فلسفه به محوریترین موضوعات آن تبدیل گردیده اند؛ زیرا نقطه عزیمت فیلسوف تسلیم نه، بلکه پرسشگری است و او هیچ اندیشهای را بیرون از دایرهٔ سنجش عقلانی نمیداند. رویکرد فلسفی با رویکرد دینی یک تفاوت اساسی دارد؛ دین از وحی بهعنوان منبع حقیقت سرچشمه میگیرد، در حالیکه فلسفه عقل، برهان و تحلیل منطقی را معیار قرار میدهد. از همینرو، فیلسوفان در پی دفاع و یا نفی باور خاصی نبوده، بلکه در پی آن بودهاند که بدانند آیا عقل بشر توانایی رسیدن به مفهوم خدا را دارد و آیا این مفهوم یک ضرورت عقلی برای تفسیر هستی است و یا نشاندهنده نیاز بشر به مطلق و معنا؟ به همین دلیل، پرسش فلسفی این نبود که «به کدام دین باید ایمان آورد؟» بلکه این بود: «عقل چه چیزی را میتواند در بارهٔ خدا بداند؟».
در تمدنهای کهن، تصویر خدا با طبیعت گره خورده بود. بشر در آن زمان، رعد و برق، سیلابها و خشکسالیها را از لابلای نیروهای غیبی تفسیر میکرد؛ زیرا ابزارهای معرفتی وی اجازه نمیداد که این پدیدهها را به صورت علمی توضیح بدهد. اما با ظهور فلسفهٔ یونان، اندیشه از افسانه به سوی عقل تغییر مسیر داد و حرکت کرد. دیگر در باره خدایی که دریا را جاری میسازد و یا باران میفرستد، سؤال نمیشد؛ بلکه پرسشها در مورد مبدأ نخستینی مطرح شد که هستی را قابل فهم و منظم میسازد. از همینجا، نخستین تلاشها برای ارائهٔ تصوری عقلانی در بارهٔ اصل هستی شکل گرفت. افلاطون باور داشت که جهانی که حواسِ ما آنرا درک میکند، حقیقت کامل نیست؛ زیرا این جهان تغییرپذیر و زائلشدنی است، در حالیکه بایست یک حقیقت ثابت و غیر قابل تغییر و کامل که این تغییر را تفسیر نماید، وجود داشته باشد. از همینٰرو، وی نظریهٔ «عالم مُثُل» را ریخت. براساس این نظریه، «خیر» در بلندترین مرتبهٔ وجود قرار دارد و برای موجوات معنا میدهد و نظم میبخشد. اما ارسطو برخی جوانب «نظریهٔ مُثُل» را نپذیرفت. با این حال، وی تصور دیگری را تقدیم نمود که به یکی از تأثیرگذارترین دیدگاهها در تاریخ فلسفه تبدیل شد. این تصور، مفهوم «محرکِ اول» است. براساس این تصور، هر حرکتی نیازمند علتی است و اگر سلسله علتها تا لایتناهی ادامه یابد، نمیتوان وجود خودِ حرکت را تبیین کرد. به همین دلیل، او وجود علتِ نخستین را فرض کرد که به علت دیگری نیاز ندارد و بدون اینکه جزئی از جهان باشد، به آن نظم میبخشد.
این دیدگاهها بعدها بر فلسفهٔ دینی تأثیر گذاشت. از همینرو، اندیشمندان در قرون وسطی تلاش نمودند میان عقل و ایمان سازگاری ایجاد کنند. در نتیجه این همه، دلائل و براهین گوناگونی برای اثبات خدا پدید آمد. برخی این براهین قرار ذیل است:
برهان کیهانشناختی: براساس این برهان، وجود هستی دلالت بر وجود علتِ اول میکند.
برهان غایی: براساس این برهان، نظم طبیعت دلیلی بر وجود عقلی تنظیمکننده است.
برهان وجودی: این برهان تلاش میکند از طریق تحلیل عقلانی مفهوم کمال به وجود خداوند برسد.
این براهین بخش مهمی از تاریخ الهیات فلسفی را شکل دادند، اما از اعتراضها و انتقادات عمیق در امان نمانده اند.
با آغاز دوران جدید، ماهیت پرسش تغییر کرد. دیگر محور بحث تنها وجود خدا نبود، بلکه در بارهٔ توانایی عقل در اثبات این وجود نیز بحثهای صورت گرفت: آیا عقل میتواند، از محدوده تجربه حسی فراتر برود و در مورد مسائل میتافزیکی [ماورای طبیعی] احکام یقینی صادر کند؟ آیا در اینجا محدودیتها و مرزهای وجود دارد که عقل نمیتواند فراتر از آن گام بردارد؟ این دگرگونی به بازنگری در تمام براهین سنتی منجر شد و فلسفه نقد خود را نه تنها متوجه مفهوم خدا، بلکه متوجه ابزارهای شناخت نیز ساخت. در چنین وضعیتی، اسپینوزا به عنوان یکی از فیلسوفان جنجالبرانگیز ظهور کرد. وی تصور خدا به عنوان موجودی جدا از جهان که از بیرون در آن دخالت میکند، را نپذیرفت و خدا را جوهر مطلقی دانست که سراسر طبیعت تجلی او است. اسپینوزا تلاش نمود از تصور انسانوارِ خدا فراتر رود و دیدگاهی را را ارائه دهد که در آن، تمام هستی بیانگر حقیقتی واحد است. برخی باور داشتند که این تصور، دین و فلسفه را به هم نزدیک میکند، اما برخی دیگر معتقد بودند که این تصور مرز میان خالق و جهان را از بین میبرد. از همینرو، این موضوع تاکنون نیز محل بحث و مناقشه باقی مانده است.
نقد فلسفی با دیوید هیوم، به مرحلهای سختگیرانهتر رسید. وی در توانایی براهین عقلی برای اثبات قطعی وجود خدا تردید نمود. او باور داشت که عقل نمیتواند فراتر از محدوده تجربه بشر گام بردارد و استدلال به نظم جهان برای وجود مهندس هستی، شبیه قیاس میان امور مختلف از لحاظ ماهیت است. وی همچنین تذکر داد که وجود نظم در هستی، وجود شر و رنج را نفی نمیکند و این موضوع نتیجه گیرهای میتافزیکی را بیشتر از آنچه به نظر میرسد، پچیدهتر میسازد.
پس از آن، تحول فلسفی بزرگی بهوجود آمد که ایمانوئل کانت آنرا رقم زد. بسیاری پژوهشگران این تحول را نقطهای عطف در تاریخ فلسفهٔ جدید میدانند. کانت بیش از آنکه در پی اثبات یا نفی وجود خدا باشد، به تبیین حدود عقل انسانی اهتمام داشت. او باور داشت که عقل توانایی درک هستی قابلِ درک حواس را دارد؛ اما از صدور احکام یقینی در مسائل میتافزیکی فراتر از تجربه -همچون وجود خدا، جاودانگی نفس و آزادی اراده- ناتوان است. از همینرو، وی باور داشت که براهین عقلانی سنتی نمیتواند یقین فلسفی نهایی تقدیم نماید؛ زیرا این براهین فراتر از حوزه مشروع فعالیت عقل گام برمیدارد.
باوصف این، کانت به نفی مفهوم خدا نرسید، بلکه برای آن بعد اخلاقی بخشید. از منظر او، انسان احساس تکلیف اخلاقی میکند که او را بهسوی فرضِ وجود عدالت مطلقی سوق میدهد؛ عدالتی که در آن میان فضلیت و سعادت هماهنگی ایجاد میشود. از همینرو، مفهوم خدا به ضرورتی اخلاقی برای عقل عملی تبدیل میگردد نه نتیجهٔ برهانی نظری. این نگرش، راه را برای مرحلهای تازه در فلسفهٔ دین گشود. از این پس، بحث دیگر بر محور اثبات و برهان نمیچرخید، بلکه بر کارکرد اخلاقی و معنوی مفهوم خدا در زندگی انسان تمرکز داشت.
در قرن نوزدهم، لودویگ فویرباخ ظهور کرد و خوانشی کاملا متفاوت عرضه نمود. وی باور داشت که این انسان است که تصویر خدا را میسازد و صفاتی را که به او نسبت میدهد -مانند کمال، عدالت و رحمت- در حقیقت بازتابی از آرزوها و آرمانهای انسانی بر یک موجود متعالی است. براساس این تحلیل، بررسی مفهوم خدا به بررسی طبیعت انسان نیز مبدل میگردد؛ زیرا انسان در لابلای تصویری که از خدا ترسیم مینماید، امیدها، ترسها و ارزشهای خود را آشکار میسازد.
اندیشههای فویرباخ بر شماری از متفکران پسین نیز تأثیر نمود؛ گرچند آنها در نتایج این اندیشهها با اوهمنظر نبودند. برخی آنها دین را به عنوان پدیدهای اجتماعی یا روانشناختی تفسیر نمودند، در حالیکه برخی دیگر چنین تفسیرهایی را برای فهم تجربهٔ دینی ناکافی دانستند؛ زیرا پدیدهای پیچیده را به یک علت تقلیل میدهند. از همینرو، مناقشه و بحث میان کسانیکه را دین به عنوان پاسخی به نیازهای انسان میدانند و کسانیکه دین را پاسخی به حقیقتی فراتر از انسان میخوانند، ادامه یافته است.
پس از این، فریدریش نیچه آمد و یکی از جنجالبرانگیزترین موضوعات را در تاریخ فلسفه مطرح کرد؛ زمانیکه سخن مشهور خود را گفت: «خدا مرده است». هدف او این نبود که خدا وجود داشته و سپس مرده است، بلکه وی به افول مرجعیت دینی سنتی در فرهنگ اروپا، همزمان با ظهور مدرنیته و علم اشاره نمود. او باور داشت که این دگرگونی، انسان را با چالش جدیدی مواجه میکند. این چالش، بازسازی منظومه ارزشها بدون تکیه بر مرجعیتهای قدیمی است.
نیچه هشدار میداد که فروپاشی مرجعیت دینی، بدون ایجاد بدیل برای آن، ممکن است به پوچگرایی (احساس اینکه زندگی بیمعنا و بیهدف است) منجر شود. از همینرو، وی به ارزیابی دوباره ارزشها فراخواند و بر این تأکید کرد که انسان باید مسؤولیت شکلدادن زندگی خودش را به دوش بگیرد. این اندیشهها بر فلسفههای وجودی که بعدا پدید آمد، تأثیر عمیق گذاشت؛ چه با او در نتایج اتفاق داشت و چه اختلاف.
ژان پل سارتر باور داشت که انسان به سبب برخورداری از آزادی انتخاب، مسؤول اعمال خویش است و نمیتواند مسؤولیت تصامیم خود را بر دوش هیچ نیروی بیرونی باندازد. این نگرش، آزادی را به محور وجود انسان مبدل ساخت، اما در عین حال مسؤولیت بزرگی را بر دوش فرد گذاشت تا خود به زندگیاش معنا ببخشد. باوصف این، وجودگرایی [اگزیستانسیالیسم] جریانی یکدست نبود، بلکه متفکران مؤمنی نیز در آن حضور داشتتد که بر این باور بودند آزادی و ایمان میتوانند بهجای تعارض، با یکدیگر تکامل یابند.
از مهمترین مسائلی که فلسفهٔ دین به آن پرداخته، «مسئلهٔ شر» است. اگر خداوند قادر مطلق و خیر مطلق است، پس چگونه میتوان وجود جنگها، فجایع، بیعدالتیها و رنجها را تفسیر کرد؟ فلاسفه و الهیدانها پاسخهای مختلفی ارائه کردهاند. از جمله اینکه، آزادی انسان مستلزم امکان خطاست و بسیاری از شرور به اعمال انسان باز میگردد، در حالیکه برخی دیگر باور دارند که عقل بشر شاید نتواند به حکمت کامل پشت هر رویدادی پی ببرد. این موضوع همچنان یکی از موضوعات پیچیده در فلسفه باقی مانده و پاسخی که مورد اتفاق متفکران باشد، برای آن به دست نیامده است.
فلسفه همچنین توجه زیادی به پیوند دین و قدرت داشته است. تاریخ، نمونههایی را تقدیم میکند که در آنها قدرتهای سیاسی برای توجیه مشروعیت خود به گفتمان دینی استناد کردهاند. در مقابل، نمونههایی نیز وجود دارد که دین نیرویی محرک به سوی اصلاح، مقاومت در برابر ظلم و دفاع از کرامت انسانی بوده است. از اینرو، بسیاری از فیلسوفان میان ایمان به عنوان تجربهای معنوی و اخلاقی و بهرهبرداری از دین برای تحقق اهداف سیاسی و اقتصادی تفکیک قائل میشوند. این تفکیک به معنای رد دین نیست، بلکه هدف آن حمایت حوزههای دینی و سیاسی از استفادهجویی متقابل است.
مرور این دیدگاههای گوناگون نشان میدهد که فلسفه به توافق و نظر نهایی دربارهٔ مفهوم خدا نرسیده، بلکه در این مورد دیدگاههای مختلفی پدید آورده که نشاندهنده تفاوت در روشها و پرسشهاست. برخی باور دارند که عقل میتواند به شناخت خدا برسد، برخی دیگر معتقد هستند که عقل در محدوده مشخصی متوقف میشود. شماری هم خدا را از منظر انسانی، اخلاقی و وجودی تفسیر نموده اند. این تنوع نشاندهنده ناکامی فلسفه نه، بلکه نمایانگر ماهیت آن است که بر گفتوگو، نقد و بازنگری استوار است.
مهمترین درسی که فلسفه به انسان میآموزد تفکیک میان ایمان به عنوان باور و قناعت شخصی، برهان به عنوان ابزاری عقلانی و نقد به عنوان جستجوی حقیقت -نه دشمنی با آن- است. فلسفه انسان را به ایمان و الحاد ملزم نمیکند، بلکه او را به تفکر در بارهٔ بنیادهای دیدگاههایش فرا میخواند و به او یادآوری میکند که پرسشهای بنیادین، پاسخهای شتابزده و یقین ساده را برنمیتابند.
از اینرو، پرسش در بارهٔ خدا در تمام مراحل اندیشه انسانی حضور داشته؛ زیرا این پرسش تنها در مورد وجود موجودی متعالی نیست، بلکه پرسشی در بارهٔ اصل و منشأ جهان، معنای زندگی، محدوده عقل، سرچشمه اخلاق و آینده انسان نیز است. شاید به همین دلیل است که این پرسش تا زمانیکه انسان توانایی تفکر دارد، باقی خواهد ماند؛ چراکه فلسفه به دنبال بستن دروازه پرسشهای بنیادین نیست، بلکه در پی فهمیدن آنها به گونه عمیق، غنامندی گفتوگو پیرامون آنها و درک این نکته است که جستجوی حقیقت سفری پیوسته و بیپایان است.
نویسنده: زکریا نمر، نویسنده سودانی
مترجم: حسیبالله ولیزاده
