در میان چهرههای دینی سوریه، کمتر نامی به اندازه احمد بدرالدین حسون با تحولات سیاسی و بحرانهای سالهای اخیر گره خورده است. روحانیای که روزگاری بر منبرهای رسمی کشور سخن میگفت و بهعنوان عالیترین مرجع دینی شناخته میشد، امروز در برابر دستگاه قضایی ایستاده و با مجموعهای از اتهامات سنگین مواجه است. سرگذشت او، روایتی فشرده از پیوند پیچیده دین و قدرت در سوریه معاصر به شمار میرود.
از حلب؛ آغاز یک مسیر دینی
احمد بدرالدین حسون در سال ۱۹۴۹ در شهر حلب، یکی از کهنترین مراکز فرهنگی و مذهبی سوریه، چشم به جهان گشود. او در خانوادهای با گرایشهای صوفیانه پرورش یافت؛ محیطی که در آن دین نهتنها بهعنوان مجموعهای از احکام، بلکه بهمثابه سبک زندگی و هویت فرهنگی حضور پررنگی داشت. این بستر اجتماعی و خانوادگی، زمینهساز شکلگیری گرایشهای دینی او در سالهای نخست زندگی شد و مسیر آیندهاش را بهسوی علوم اسلامی هدایت کرد.
تحصیلات؛ از سوریه تا الازهر
حسون پس از گذراندن مراحل اولیه تحصیل در سوریه، برای ادامه مسیر علمی راهی مصر شد و به دانشگاه الازهر پیوست؛ نهادی که قرنهاست بهعنوان یکی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام شناخته میشود. او در این دانشگاه در رشته ادبیات عرب تحصیل کرد و سپس در فقه شافعی بهصورت تخصصی ادامه داد و موفق به دریافت مدرک دکترا شد. این پیشینه علمی، اعتبار قابل توجهی برای او در میان نهادهای دینی رسمی ایجاد کرد و زمینه ورودش به ساختار دینی-سیاسی سوریه را فراهم ساخت.
صعود به قدرت؛ مفتی کل سوریه
سال ۲۰۰۵ نقطه عطفی در زندگی حسون بود؛ زمانی که به سمت مفتی کل سوریه منصوب شد. این جایگاه، بالاترین مقام رسمی دینی در کشور بهشمار میرفت و نقش مهمی در جهتدهی به افکار عمومی مذهبی داشت.
در دوران تصدی این منصب، حسون به یکی از چهرههای شناختهشده در فضای عمومی سوریه تبدیل شد. او بهطور مستمر در رسانههای دولتی حضور داشت، در مناسبتهای رسمی سخنرانی میکرد و در مقام مرجع فتوا، در مسائل مختلف اجتماعی و سیاسی اظهار نظر مینمود. در همین دوره، رابطه او با ساختار سیاسی حاکم نیز تقویت شد و بهتدریج از یک عالم دینی صرف، به بازیگری مؤثر در عرصه عمومی و سیاسی تبدیل گردید.
جنگ سوریه؛ نقطه عطف و آغاز جنجالها
با آغاز بحران سوریه در سال ۲۰۱۱، نقش و جایگاه حسون وارد مرحلهای تازه و بهشدت بحثبرانگیز شد. در شرایطی که کشور درگیر جنگی پیچیده و چندلایه شده بود، مواضع او بیش از پیش رنگوبوی سیاسی به خود گرفت.
او در سخنرانیها و پیامهای خود، از دولت و نیروهای نظامی حمایت کرد و در مقابل، منتقدان و مخالفان را بهشدت مورد انتقاد قرار داد. برخی از این مواضع، از سوی مخالفان بهعنوان تلاش برای مشروعیتبخشی دینی به اقدامات نظامی و حتی تحریک به خشونت تعبیر شد.
در نتیجه، تصویر عمومی او بهتدریج دگرگون شد: از یک روحانی سنتی و مرجع دینی، به چهرهای سیاسی و جنجالی که بهطور مستقیم در منازعات گفتمانی جنگ نقش ایفا میکرد.
پایان قدرت؛ حذف منصب و آغاز افول
در سال ۲۰۲۱، ساختار رسمی نهاد افتاء در سوریه دستخوش تغییر شد و منصب «مفتی کل» عملاً حذف گردید. این تحول، پایان دوره رسمی نفوذ و قدرت حسون در ساختار حکومتی را رقم زد.
با این حال، نقطه عطف اصلی در سال ۲۰۲۵ رخ داد؛ زمانی که او توسط نهادهای قضایی بازداشت شد. این اقدام، نشاندهنده ورود پرونده او به مرحلهای تازه بود؛ مرحلهای که دیگر نه در حوزه خطابه و سیاست، بلکه در چارچوب حقوقی و قضایی تعریف میشد. تحقیقات درباره نقش او در سالهای جنگ، بهسرعت در دستور کار قرار گرفت.
محاکمه در دمشق؛ از خطابه تا پاسخگویی
در ۲۵ جون ۲۰۲۶، روند محاکمه احمد بدرالدین حسون در دمشق آغاز شد؛ محاکمهای که بهسرعت به یکی از مهمترین پروندههای قضایی مرتبط با سالهای بحران سوریه تبدیل شد و توجه گسترده رسانهها و افکار عمومی را به خود جلب کرد.
بر اساس کیفرخواست، مهمترین اتهامات مطرحشده علیه او عبارتاند از:
تحریک به خشونت از طریق خطبهها و سخنرانیها؛
استفاده از جایگاه دینی در راستای اهداف سیاسی؛
همکاری با ساختار قدرت در سرکوب مخالفان؛
نقشآفرینی در تولید و ترویج تبلیغات جنگی؛
و طرح اتهاماتی در چارچوب جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت.
مقامات قضایی اعلام کردهاند که این پرونده بر پایه مجموعهای از اسناد، شواهد و شهادتها در حال بررسی است و روند رسیدگی ممکن است زمانبر باشد.
فراتر از یک پرونده؛ نماد یک دوره
پرونده احمد بدرالدین حسون را نمیتوان صرفاً بهعنوان محاکمه یک فرد تحلیل کرد. این پرونده در واقع بازتابی از یک دوره تاریخی است که در آن مرزهای میان دین و سیاست تا حد زیادی از میان برداشته شد.
او نمونهای از روحانیانی است که در ساختارهای سیاسی مدرن، نقش دوگانهای ایفا میکنند: از یک سو حامل مشروعیت دینی، و از سوی دیگر شریک در تولید و تثبیت قدرت سیاسی. همین دوگانگی، در شرایط بحران، میتواند به منبعی برای مناقشه و در نهایت، پاسخگویی قضایی تبدیل شود.
جمعبندی:
سرگذشت احمد بدرالدین حسون، از حلب تا الازهر و از آنجا تا بالاترین مقام دینی سوریه، و نهایتاً تا دادگاه، روایتی است از صعود، دگرگونی و افول.
این مسیر نشان میدهد که چگونه پیوند میان دین و قدرت، در شرایط بحرانی میتواند به عاملی تعیینکننده در سرنوشت فردی و سیاسی تبدیل شود. اکنون، در حالی که روند محاکمه ادامه دارد، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا این پرونده آغازگر مرحلهای تازه از پاسخگویی در ساختارهای دینی-سیاسی منطقه خواهد بود، یا صرفاً بخشی از بازآرایی قدرت در دورهای جدید است؟
