چند سال پیش به بخارا سفر کرده بودم. یکی از اماکن دیدنی این شهر، ارگ بخاراست. در ارگ بخارا، بر ستونی شعری به فارسی نوشته شده بود.
نگهبان ارگ از من پرسید: «عربچه بلدی؟» منظورش خط فارسی بود. گفتم: «آری.»
از من خواست آن شعر را برایش بخوانم و من نیز خواندم.
آن رویداد برایم بسیار تلخ بود؛ زیرا تاجیکان آسیای میانه نقشی بزرگ و تاریخی در گسترش و اعتلای زبان و تمدن فارسی داشتهاند. برای نمونه، تنها به چند مورد اشاره میکنم:
۱. نمازگزاری به فارسی: در کتاب «تاریخ بخارا» آمده است که مردم آنجا در صدر اسلام نماز را به فارسی میگزاردند.
۲. ترجمه تفسیر قرآن به فارسی: نخستین بار در بخارا بود که تفسیر طبری از عربی به فارسی ترجمه شد و بدینگونه زبان فارسی نیز به عرصه دین راه یافت.
۳. نخستین اعتقادنامه اهل سنت به فارسی: این اثر «سوادالاعظم» نام داشت که توسط ابوالقاسم حکیم سمرقندی نگاشته شد و در همان عصر سامانیان به فارسی نیز ترجمه گردید.
۴. ابوعبدالله رودکی، پدر شعر فارسی، نیز تاجیکی از سمرقند بود.
۵. سامانیان که رنسانس فرهنگی ایرانیان را رقم زدند و حامی زبان فارسی بودند، اگرچه بلخی بودند، اما در بخارا حکومت میکردند.
۶. امام بخاری که در «صحیحالبخاری» بابی را به فارسیگویی پیامبر عظیمالشأن اختصاص داده است، نیز تاجیکی از آسیای میانه بود.
با همه این خدماتی که تاجیکان آسیای میانه به زبان فارسی کردهاند، واقعاً غیرمنصفانه است که نتوانند گنجینه ادب و میراث فارسی را با خط اصلی آن بخوانند.
متأسفانه استعمار روس، با ترویج خط سیریلیک و حذف خط فارسی به دلایل استعماری و ایدئولوژیک، این ستم و اجحاف را در حق فارسیزبانان آسیای میانه مرتکب شد.
دو روز پیش شنیدیم که امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، دستور احیای خط فارسی در مکاتب آن کشور را صادر کرده است. این خبر بسیار خوشحالکننده است؛ هرچند این کار میبایست سالها پیش انجام میشد. با این همه، باید از این اقدام استقبال کرد و آن را گامی مهم در مسیر احیای هویت فرهنگی فارسیزبانان آسیای میانه دانست.
احیای خط فارسی در تاجیکستان صرفاً یک تغییر آموزشی یا اداری نیست؛ بلکه تلاشی برای بازگرداندن پیوندی تاریخی است که در اثر سیاستهای استعماری و ایدئولوژیک سده گذشته آسیب دید. این اقدام، راه دسترسی نسلهای جدید تاجیک به هزار سال میراث ادبی، علمی و فرهنگی نیاکانشان را هموار میسازد و پلی دوباره میان امروز تاجیکستان و گذشته پرافتخار بخارا و سمرقند برقرار میکند.
تاجیکان نه مهمانان زبان فارسی، بلکه از وارثان و سازندگان اصلی این تمدناند. از همین رو، آشتی دوباره آنان با خط فارسی را باید گامی در جهت بازگرداندن حقی تاریخی دانست؛ حقی که با آن، فرزندان تمدن بخارا و سمرقند بار دیگر خواهند توانست آثار نیاکان خویش را بیواسطه بخوانند و با یکی از درخشانترین میراثهای فرهنگی جهان پیوندی زنده و مستقیم برقرار کنند.
اگر سامانیان روزگاری پرچم احیای زبان فارسی را در بخارا برافراشتند، امروز نیز هر گامی در جهت بازگرداندن خط فارسی به سرزمین رودکی گامی در راه پاسداری از همان میراث سترگ است.
