اندیشهٔ ابن‌خلدون در آینهٔ جابری؛ عصبیت و بازفهم عقل سیاسی عربی

دسته: تحلیل
نویسنده: محمد ناصر وطنیار
1405/01/31
9:31 ق.ظ
بازدید: 5

پایگاه خبری تحلیلی روایت : امسال را با بازخوانی اندیشه‌های ابن‌خلدون، فیلسوف، جامعه‌شناس و متفکر بزرگ جهان اسلام، آغاز کردم؛ اندیشمندی که آثارش هم‌چنان برای فهم تحولات تاریخی و اجتماعی جوامع شرقی الهام‌بخش است. در همین چارچوب، کتاب «اندیشهٔ ابن‌خلدون: عصبیت و دولت» اثر محمد عابد الجابری را برای مطالعه برگزیدم؛ اثری که می‌کوشد خوانشی نو از اندیشه‌های خلدونی ارائه دهد.

امسال را با بازخوانی اندیشه‌های ابن‌خلدون، فیلسوف، جامعه‌شناس و متفکر بزرگ جهان اسلام، آغاز کردم؛ اندیشمندی که آثارش هم‌چنان برای فهم تحولات تاریخی و اجتماعی جوامع شرقی الهام‌بخش است. در همین چارچوب، کتاب «اندیشهٔ ابن‌خلدون: عصبیت و دولت» اثر محمد عابد الجابری را برای مطالعه برگزیدم؛ اثری که می‌کوشد خوانشی نو از اندیشه‌های خلدونی ارائه دهد.

این انتخاب از یک دغدغهٔ مهم نیز سرچشمه می‌گیرد: در بسیاری از روایت‌های غربی، شرق به‌ویژه جهان اسلام نه آن‌گونه که هست، بلکه به‌صورت کلیشه‌ای، فروکاهیده و تحریف‌شده به تصویر کشیده شده است؛ چیزی که ادوارد سعید از آن با عنوان «شرقِ تحقیر‌شده» یاد می‌کند. از این‌رو، بازخوانی متفکران کلاسیک شرق می‌تواند به بازیابی تصویری دقیق‌تر و اصیل‌تر از این سنت فکری در زمانهٔ ما کمک کند.

در این میان، ابن‌خلدون جایگاهی ویژه دارد. با وجود آن‌که اثر مشهور او، «مقدمه»، بارها مورد شرح و تفسیر قرار گرفته، اما هم‌چنان ظرفیت خوانش‌های تازه را داراست. جابری در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از رهگذر مفاهیم کلیدی ابن‌خلدون، به‌ویژه «عصبیت»، تاریخ و ساختار قدرت در جوامع اسلامی، به‌خصوص جهان عرب را بهتر فهم کرد.

به باور جابری، نظریهٔ عصبیت نه‌تنها ابزاری برای تحلیل شکل‌گیری دولت‌ها در گذشته است، بلکه می‌تواند مبنایی برای فهم عقل سیاسی عربی نیز باشد. او در ادامه، در پروژهٔ فکری خود موسوم به «نقد عقل عربی»، سه عامل اساسی را در تکوین این عقل برجسته می‌سازد: عقیده به‌عنوان عامل ایدئولوژیک، قبیله به‌عنوان ساختار اجتماعی و سیاسی، و غنیمت به‌عنوان عامل اقتصادی.

در مجموع، این کتاب را می‌توان تلاشی جدی برای بازخوانی انتقادی سنت فکری اسلامی و بهره‌گیری از آن در فهم مسائل معاصر دانست؛ تلاشی که نشان می‌دهد اندیشه‌های کلاسیک، اگر به‌درستی خوانده شوند، همچنان می‌توانند در گشودن گره‌های فکری و سیاسی امروز ما نقش‌آفرین باشند.

نوشته های مرتبط :