به بهانه‌ی روز زبان مادری؛ بازاندیشی در مرزها و ساختار نظم جهانی

دسته: تحلیل
نویسنده: تحیت‌الله لامع
1404/12/05
11:10 ق.ظ
بازدید: 12

پایگاه خبری تحلیلی روایت : روز، سوم حوت، روز زبان مادری بود؛ روزی که در جهان معاصر تجلیل می‌شود. اما این روز در حالی فرا می‌رسد که با تحولات جاری در منطقه، فارسی‌زبانان و تاجیکان هر روز بیش از گذشته وارد مرحله‌ای تازه از افت فرهنگی و هویتی می‌شوند.در واقع، ساختار جهانی قدرت و نظم کنونی نظام بین‌الملل، با ترسیم مرزهای تحمیلی و جعلی، امروز بیش از هر زمان دیگری تاجیکان و فارسی‌زبانان منطقه را در وضعیت آسیب‌پذیری تاریخی قرار داده است؛ چه از منظر دولت‌داری و سیاست، و چه از نظر اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و هویتی.

روز، سوم حوت، روز زبان مادری بود؛ روزی که در جهان معاصر تجلیل می‌شود. اما این روز در حالی فرا می‌رسد که با تحولات جاری در منطقه، فارسی‌زبانان و تاجیکان هر روز بیش از گذشته وارد مرحله‌ای تازه از افت فرهنگی و هویتی می‌شوند.

در واقع، ساختار جهانی قدرت و نظم کنونی نظام بین‌الملل، با ترسیم مرزهای تحمیلی و جعلی، امروز بیش از هر زمان دیگری تاجیکان و فارسی‌زبانان منطقه را در وضعیت آسیب‌پذیری تاریخی قرار داده است؛ چه از منظر دولت‌داری و سیاست، و چه از نظر اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و هویتی.

روزگاری ـ در قرن هفدهم ـ گستره‌ی زبان پارسی/فارسی/تاجیکی از کامبوج تا آناتولی و از بخارا و قفقاز تا بحیره‌ی عرب و اقیانوس هند امتداد داشت و برای سالیان متمادی زبان هزاران دولت، امپراتوری و شاهنشاهی بود. اما امروز این زبان در چندین کشور به جایگاه زبان اقلیت‌های قومی تقلیل یافته است.

در تاجیکستان، با آن‌که دولت آن کشور میراث‌دار دولت سامانیان است، رسم‌الخط فارسی/تاجیکی به خط سیریلیک نوشته می‌شود. در ازبکستان نیز جایگاه و رسم‌الخط زبان فارسی تثبیت‌شده و روشن نیست؛ این در حالی است که سمرقند و بخارا از مراکز مهم تمدن تاجیکان به‌شمار می‌روند و میلیون‌ها تاجیک در آن کشور زندگی می‌کنند. در افغانستان، که در ادوار مختلف تاریخی زبان دولت ـ ملت‌ها بوده است، امروز به یکی از زبان‌های رسمی کشور محدود شده است. در پاکستان، که زمانی بخشی از قلمرو دولت‌های فارسی‌زبان منطقه بود، این زبان جای خود را به اردو و انگلیسی داده است. در ترکیه نیز که روزگاری زبان دربار عثمانی بود، اکنون جایگاه رسمی ندارد. تنها ایران است که در سطح ملی از این زبان پاسداری می‌کند؛ هرچند انتظار می‌رود حمایت منطقه‌ای از آن نیز تقویت شود.

از این منظر، بازگشت انتقادی به ساختار جهان‌سازی و دولت‌سازی معاصر ـ که در بسیاری موارد بر پایه‌ی مرزبندی‌های استعماری شکل گرفته ـ ضرورتی فکری و تاریخی است؛ زیرا این ساختار بیش از همه اقوام و فرهنگ‌های این حوزه، به‌ویژه تاجیکان و فارسی‌زبانان، را آسیب‌پذیر ساخته است.

نسل جوان تاجیکان، فارسی‌زبانان و همه‌ی اقوام این حوزه‌ی تمدنی ـ از ازبک‌ها و ترک‌ها گرفته تا عرب‌ها، بلوچ‌ها و پشتون‌ها ـ باید آگاهانه در برابر بی‌عدالتی‌های ساختار نابرابر نظم جهانی، ایستادگی فکری و فرهنگی داشته باشند و برای احیای جایگاه تمدنی خویش تلاش کنند.

تا زمانی که دولت ـ ملت‌های معاصر بر پایه‌ی مرزهای تحمیلی و گاه ناسازگار با واقعیت‌های تاریخی و فرهنگی باقی بمانند، دستیابی پایدار به حقوق فرهنگی و تمدنی در سطح منطقه دشوار خواهد بود. برای نمونه، ازبک‌ها در چند کشور، کردها در چهار کشور، بلوچ‌ها در سه کشور، تاجیکان و فارسی‌زبانان در گستره‌ای وسیع از آسیای مرکزی تا قفقاز و جنوب آسیا، و پشتون‌ها در دو کشور تقسیم شده‌اند.

بنابراین، بدون بازاندیشی در ساختار کنونی نظم جهانی و مرزبندی‌های آن، تلاش‌های مقطعی برای تقویت یک زبان یا فرهنگ، پایدار نخواهد بود؛ زیرا ممکن است در دوره‌ای تقویت و در دوره‌ای دیگر تضعیف یا حذف شود.

از این‌رو، ضروری است نسل جوان همه‌ی اقوام منطقه برای شکل‌گیری نظمی عادلانه‌تر و پایدارتر در سطح منطقه و جهان بیندیشند و در کنار کارزارهای فرهنگی، علمی و مدنی، برای تعریف و ترسیم عادلانه‌تر جهان معاصر تلاش کنند.

روز زبان مادری بر همه‌ی ملت‌ها و زبان‌های این حوزه‌ی تمدنی مبارک باد؛ به‌ویژه بر پارسی‌گویان در سطح ملی، منطقه‌ای و جهانی.

نوشته های مرتبط :