طنز در مثنوی معنوی؛ فقیه با دستار بزرگ و آنکه ربود دستارش

دسته: تحلیل
نویسنده: عدیل غزنوی
1404/03/15
9:52 ق.ظ
بازدید: 32

پایگاه خبری تحلیلی روایت : حضرت مولانا”رح” در این حکایت روایت از مردی فقیه‌نما را به صورت طنز آورده است که در این حکایت دزد و عمامه فقیه‌نما او را به تحلیل و بررسی قرار داده است. مرد فقیه‌نما که انسان با غرور فریب‌کار بود و ظاهرا خود را انسان با وقار و دیانت برای مردم جلوه می‌داد یک عمامه بزرگ را بر سر می‌کرد که این عمامه فقط کوچک بود اما به خاطری اینکه کلان و ظریف و زیبا نمایان شود تکیه های فرسوده و کهنه را در زیر عمامه خود می پیچاند تا اینکه عمامه وی از وقار بخشی و عزت بخشی به وی کلان نمایان شود در حالی ظاهر عمامه با تکیه‌ای زبیا آراسته شده بود اما در داخل آن تکیه‌های فرسوده را جا داده بود. یک صبح مرد فقهی به سوی مسجد روان شد در میانه راه دزد منتظر اشخاص بود تا اینکه از راه عبور کنند و چیزی‌هایی از مردم را غارت کند اتفاقا مرد فقیه‌نما با کمین دزد روبه‌رو شد و چشمان دزد به عمامه زیبا فقهی برخورد، دزد تلاش نمود که این عمامه فقهی که به ظاهر زیباست را بدزد و دزد این عمامه فقهی را از سرش دزدی و فرار نمود فقهی با صدای بلند از پشتش صدا نمود. ای حرامی! عمامه را که باز کن چیزی نیست که ارزش و بهای بلند داشته باشد داخلش را باز همه آنها تکیه‌هایی فرسوده و کهنه جا داده شده است اما دزد فکر می کند که او را فریب می‌دهد. پیشنهاد آنرا قبول نمی کند و به راه اش ادامه می‌داد اما به یکبارگی‌ متوجه شد که از بین عمامه با ظاهر زیبا توده‌های فرسوده و کهنه به زمین می‌ریزد و زمانی که دزد ایستاده می‌شود و عمامه را باز می‌کند می بیند که داخل عمامه همه تکیه هایی فرموده قرار دارد و دزد نهایت عصبانی شد و عمامه فقیه‌نما را محکم به زمین زد و گفت ای فقهی فریب‌کار با این کارت همه خلق را فریب می‌دهی و مرا هم.

(طنز – ۹)

یک فقیهی ژنده ها بر چیده بود
در عِمامۀ خویش در پیچیده بود

تا شود زَفت و ، نماید آن عظیم
چون درآید سویِ محفل در حَطیم

ژنده ها از جامه ها پیراسته
ظاهراََ دستار از آن آراسته

ظاهرِ دستار چون حُلّۀ بهشت
چون منافق ، اندرون رسوا و زشت

پاره پارۀ دلق و پنبه و پوستین
در درونِ آن عمامه بُد دَفین

روی سویِ مدرسه کرده صَبوح
تا بدین ناموس یابد او فُتوح

در رهِ تاریک ، مردی جامه کن
منتظر اِستاده بود از بهرِ فن

در رُبود او از سَرش دستار را
پس دوان شد تا بسازد کار را

پس فقیهش بانگ بر زد کِای پسر
باز کُن دستار را ، آنگه ببَر

این چنین که چارپَرّه می پَری
باز کن آن هدیه را که می بَری

باز کن آن را به دستِ خود بمال
آنگهان خواهی ببر، کردم حلال

چونکه بازش کرد آنکه می گریخت
صد هزاران ژنده اندر رَه بریخت

ز آن عمامۀ زفتِ نابایستِ او
ماند یک گز کهنه یی در دستِ او

بر زمین زد خرقه را کای بی عِیار
زین دغل ما را برآوردی ز کار
” مثنوی معنوی مولوی دفتر چهارم”

حضرت مولانا”رح” در این حکایت روایت از مردی فقیه‌نما را به صورت طنز آورده است که در این حکایت دزد و عمامه فقیه‌نما او را به تحلیل و بررسی قرار داده است. مرد فقیه‌نما که انسان با غرور فریب‌کار بود و ظاهرا خود را انسان با وقار و دیانت برای مردم جلوه می‌داد یک عمامه بزرگ را بر سر می‌کرد که این عمامه فقط کوچک بود اما به خاطری اینکه کلان و ظریف و زیبا نمایان شود تکیه های فرسوده و کهنه را در زیر عمامه خود می پیچاند تا اینکه عمامه وی از وقار بخشی و عزت بخشی به وی کلان نمایان شود در حالی ظاهر عمامه با تکیه‌ای زبیا آراسته شده بود اما در داخل آن تکیه‌های فرسوده را جا داده بود.
یک صبح مرد فقهی به سوی مسجد روان شد در میانه راه دزد منتظر اشخاص بود تا اینکه از راه عبور کنند و چیزی‌هایی از مردم را غارت کند اتفاقا مرد فقیه‌نما با کمین دزد روبه‌رو شد و چشمان دزد به عمامه زیبا فقهی برخورد، دزد تلاش نمود که این عمامه فقهی که به ظاهر زیباست را بدزد و دزد این عمامه فقهی را از سرش دزدی و فرار نمود فقهی با صدای بلند از پشتش صدا نمود. ای حرامی! عمامه را که باز کن چیزی نیست که ارزش و بهای بلند داشته باشد داخلش را باز همه آنها تکیه‌هایی فرسوده و کهنه جا داده شده است اما دزد فکر می کند که او را فریب می‌دهد. پیشنهاد آنرا قبول نمی کند و به راه اش ادامه می‌داد اما به یکبارگی‌ متوجه شد که از بین عمامه با ظاهر زیبا توده‌های فرسوده و کهنه به زمین می‌ریزد و زمانی که دزد ایستاده می‌شود و عمامه را باز می‌کند می بیند که داخل عمامه همه تکیه هایی فرموده قرار دارد و دزد نهایت عصبانی شد و عمامه فقیه‌نما را محکم به زمین زد و گفت ای فقهی فریب‌کار با این کارت همه خلق را فریب می‌دهی و مرا هم.
حضرت مولانا”رح” در این حکایت به سوی نقد اشخاص می‌رود که به ظاهر زیبا و قشنگ جهت جلب توجه و احترام مردم نسبت به وی ظاهر مذهبی می‌سازند ولی در باطن بدون حقیقت هستند و این فعل شان از جهت ریاکاری مطرح آسا و ریا کاری را پیشه خویش قرار می‌دهند و در اینجا مولانا بر اهمیت صداقت و راستکاری دورنی و دوری از ریا کاری تأکید دارد.
در این حکایت طنزی فقیه نماد از انسان است که ظاهر دینی و اهل زهد و تقوا اند، اما در باطن از معنویت الهی خالی اند و تمامی امورات را جهت جلب توجه مردم انجام می‌دهند و ریاکاری وظیفه اصلی این عده کسان می‌باشد که آنرا به اصطلاح عام ظاهر گرا ” دورغ ناپایدار ” نامیده می‌شود.
اگر توجه داشته باشیم مطالعه عمامه در رواج عامه و دینی نشانه‌ای از مقام والا و برجسته است که انسان هایی اهل زهد و علم بر سر می‌بنددند ولی با ترفندی های عجب و غیر قابل انکار، نمایش از زهد خود را جهت فریب عامه به رخ می‌کشد و ما شاید چنین عملکرد ها در جامعه امروزی خود نمونه‌هایی کلان از این افراد را داریم که زبان شان مملو از موعظه و نصحیت ولی قلب‌شان خاموش از نور معرفت و معنویّت است.
دزد نشانه‌ای واقعیت یا آزمون الهی است که در نگاه عرفانی او توانسته پرده حقیقت را از سر کسانی بر دارد که لباس فریبنده‌ای ریا را به تن کرده اند. و در واقع باید گفت انسان هایی ریا کار سر انجام کار به دست خود به رسوایی می‌رسند که مایه شرمساری آنها در میان افراد می‌شود. دراین جاست قرآن کریم می‌فرماید: ( ﴿يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ﴾
«آن‌ها می‌خواهند خدا و مؤمنان را فریب دهند، در حالی که تنها خودشان را فریب می‌دهند.»
(سوره بقره، آیه ۹)
عمامه‌ی بزرگ نماد قشر و ظاهر دین است، اما تهی بودن درون آن، نشان می‌دهد که باطن، از معنا و حقیقت تهی است. وقتی دزد عمامه را باز می‌کند، فقیه بی‌آبرو می‌شود. این تمثیلی است از برملا شدن باطن افراد ریاکار تعریف پیدا می کند. در باب ریا قرآن کریم در باره آنها که لباس ریا و فریبکاری را می پوشند در زیر می‌فرماید:
﴿فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ ۝ الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ﴾
«وای بر نمازگزارانی که از نماز خود غافل‌اند؛ آنان که ریا می‌کنند.» (سوره ماعون، آیات ۴ تا ۶)
ریاکار نه برای خدا، بلکه برای مردم عمل می‌کند. این همان کاری‌ست که فقیه داستان می‌کرد: نمایش برای مردم، نه خلوص برای خدا.
در عین طنز، مولانا پیام ژرفی دارد: بزرگ‌نمایی تهی از حقیقت، فقر واقعی انسان را نمی‌پوشاند.
در عرفان، «فقر» به‌معنای نیاز و افتادگی صادقانه در برابر حق است، نه آن فقیهی که ادعای فقاهت دارد اما سرشار از غفلت و خودخواهی است که انجامش شرمساری و آبروی ریزی در میان مردم است. و بدتر آن بود که عملکرد خودت باعث برملا شدن رسوایی شود.
امام محمد غزالی: ریا، شرک خفی و در احیاء علوم‌الدین، غزالی ریا را «شرک خفی» می‌نامد. او هشدار می‌دهد که:
«الریاء شِرْكٌ خَفِيٌّ، وهو أن تَعْمَلَ لِلنّاسِ ما تَدّعِی أَنَّهُ لله.»
از نگاه غزالی، عالمانی که علم دین را برای شهرت و جاه می‌آموزند، در حقیقت مشغول تجارت دنیوی‌اند و نه عبادت. او نیز مانند مولانا، فریب‌خوردن از ظاهر صالحان را هشدار می‌دهد:
«باطن اگر خراب باشد، ظاهر نیکو فریب خلق است، نه راهی به سوی حق.»
در سنت عرفان اسلامی، تمایز میان ظاهر دین و حقیقت باطن، همواره موضوعی محوری بوده است. ریا، یا تظاهر به دینداری، یکی از بزرگ‌ترین موانع در راه سلوک عارفانه به شمار آمده و از دید عارفان، حتی از گناهان آشکار نیز خطرناک‌تر است.