وقتی حتی ماندن و نماندن «ریش» در افغانستان سیاسی شده، می‌شود از پرداختن به سیاست اجتناب کرد؟

دسته: تحلیل
نویسنده: نصرت الله بهرنگ
2025/04/22
9:05 ق.ظ
بازدید: 31

پایگاه خبری تحلیلی روایت : با دوستی صحبت کردم، او گفت مدتی است از پرداختن به مسایل سیاسی پرهیز می‌کند. استدلال او این بود، «عوض پرداختن به مسایل سیاسی، بهتر است قشر دانشگاهی متمرکز به کار آکادمیک خود باشند.» من با استدلا او از یک جهت موافقم، در شرایطی‌که کشور ثبات داشته باشد و تقسیم کار و تخصص‌گرایی نه به عنوان یک شعار که در عمل نهادینه گردیده و کشور درگیر بحران نباشد. اما در شرایطی که یک رژیم واپس‌گرا بر افغانستان حاکم است و از نحوه‌ی لباس پوشیدن گرفته تا نوع حضور اجتماعی شهروندان را با زور و ترس کنترل می‌کند، نمی‌توان از سیاست گریخت. ارسطو گفته بود انسان موجودی سیاسی است، اما در سایه‌ی چنین نظام‌هایی، حتی زیستن معمولی نیز تبدیل به یک موضع سیاسی می‌شود. در چنین وضعیتی، متخصص یا استاد دانشگاهی که تصمیم می‌گیرد « از پرداختن به مسائل سیاسی دور باشد» در واقع نه از سیاست فاصله گرفته، بلکه ناخواسته یا آگاهانه در تثبیت نظم سیاسی موجود نقش ایفا کرده است. به تعبیر گرامشی، همین سکوت، بازتولید «هژمونی» حاکم است.

با دوستی صحبت کردم، او گفت مدتی است از پرداختن به مسایل سیاسی پرهیز می‌کند. استدلال او این بود، «عوض پرداختن به مسایل سیاسی، بهتر است قشر دانشگاهی متمرکز به کار آکادمیک خود باشند.» من با استدلا او از یک جهت موافقم، در شرایطی‌که کشور ثبات داشته باشد و تقسیم کار و تخصص‌گرایی نه به عنوان یک شعار که در عمل نهادینه گردیده و کشور درگیر بحران نباشد. اما در شرایطی که یک رژیم واپس‌گرا بر افغانستان حاکم است و از نحوه‌ی لباس پوشیدن گرفته تا نوع حضور اجتماعی شهروندان را با زور و ترس کنترل می‌کند، نمی‌توان از سیاست گریخت. ارسطو گفته بود انسان موجودی سیاسی است، اما در سایه‌ی چنین نظام‌هایی، حتی زیستن معمولی نیز تبدیل به یک موضع سیاسی می‌شود. در چنین وضعیتی، متخصص یا استاد دانشگاهی که تصمیم می‌گیرد « از پرداختن به مسائل سیاسی دور باشد» در واقع نه از سیاست فاصله گرفته، بلکه ناخواسته یا آگاهانه در تثبیت نظم سیاسی موجود نقش ایفا کرده است. به تعبیر گرامشی، همین سکوت، بازتولید «هژمونی» حاکم است.

از منظر اخلاقی، نمی‌توان ادعا کرد که مسئولیت یک متخصص یا استاد دانشگاه فقط تدریس یا تولید دانش است، وقتی آن دانش نمی‌تواند برای رهایی جامعه به کار رود. هابرماس معتقد است که مشارکت در حوزه‌ی عمومی – و به‌ویژه گفت‌وگوی عقلانی برای حل بحران‌های جمعی – وظیفه‌ای بنیادین در جوامع مدرن است. اگر این وظیفه در نظام‌های مردم سالار ضروری است، در افغانستان کنونی -که در معرض فروپاشی نهادی، هویت، فرهنگ و امید قرار دارد- واجب‌تر است. در این میان، کسانی که می‌گویند «سیاست در تخصص من نیست»، دچار نوعی تخصص‌گرایی خاموش‌اند؛ گویی درد مردم، سانسور، سرکوب و فقر فقط باید توسط متخصصان علوم سیاسی تحلیل شود، یا این‌که وظیفه کنشگران سیاسی است در حالی‌که فروپاشی اجتماعی، مسئله‌ی همه‌ی تخصص‌هاست. اخلاق دانشگاهی، بدون تعهد اجتماعی، تهی است.

بنابراین، وقتی گروهی بر جان و زبان و جسم مردم حاکم است و‌ کشور از هر جهتی گرفتار مصیبت و رنج است، پرهیز از سیاست نه‌تنها ناممکن، بلکه غیراخلاقی است. منظورم این نیست که قشر آکادمیک به فعال سیاسی تبدیل شود، بلکه نباید زیر عنوان بیطرفی و تعهد به اخلاق آکادمیک، از رسالت شهروندی فرار کند. دانشمندان، استادان دانشگاه و پژوهشگران باید از طریق روشنگری مسئولانه دانش خود را در اختیار خیر عمومی قرار دهند. اگر استاد دانشگاه در چنین شرایطی بگوید «من سیاسی نیستم»، معنایش این نیست که بی‌طرف است، بلکه به‌زبان گرامشی، یعنی به سلطه‌ی حاکم مشروعیت بخشیده و گفتمان آن را پذیرفته است -البته با در نظرداشت شرایط خفقان در داخل، سکوت استادان و روشنفکران قابل درک است، اما روی سخن با کسانی است که در بیرون از کشور اند-. در شرایط عادی، سکوت و پرهیز از پرداختن به مسایل سیاسی شاید انتخاب شخصی باشد؛ اما در وضعیت اضطرار، سکوت، همدستی است – و در چنین بستری، هر تخصصی اگر به درد آزادی نخورد، به درد سلطه خواهد خورد.

نوشته های مرتبط :