پدر ادبیات عرفان فارسی؛ سفر‌های چهارگانۀ سنایی « بخش ــ ۲»

دسته: تحلیل
نویسنده: عدیل غزنوی
1403/09/04
11:40 ق.ظ
بازدید: 33

پایگاه خبری تحلیلی روایت : اسفار اربعۀ سنایی، چهار مرحلۀ اصلی زندگی او هستند که نمودی از سیر و سلوک معنوی او نیز به شمار می‌آید. دربارۀ سفرهای سنایی گفته‌ها فراوان است و گویا در ابتدای جوانی از غزنین به سوی بلخ رفته که در این سفر رنجهای زیادی کشیده و چون مثنوی کارنامه بلخ را در همین شهر سروده، در اشعار خود به این سختی‌‌ها اشاره دارد. از بلخ به سوی خانۀ کعبه سفر کرده و باز به بلخ برگشته در این شهر: «با عدۀ بسیار از افاضل بلخ دوستی داشته و از انعام و اکرام ایشان می‌زیسته است. پس از مدتی بعضی از معاندان، از جملۀ کسان خواجه اسعد هروی که در قصیده‌ای سنایی به نکوهش او پرداخته، به آزارش پرداختند، تا ناچارش به ترک آن دیار گفت و به سرخس رفت. اقامت وی در سرخس طولانی بوده و شاید بعداز همانجا به هرات و مرو و نیشابور و خوارزم سفر کرده و به همانجا بازگشته باشد. ظاهراً بنابر دوستی، محبت و اخلاص و توجه محمد بن منصور سرخسی قاضی القضاة خراسان است که اقامت سنایی در این شهر به اینقدر طول کشیده است.»[۱]

اسفار اربعۀ سنایی، چهار مرحلۀ اصلی زندگی او هستند که نمودی از سیر و سلوک معنوی او نیز به شمار می‌آید. دربارۀ سفرهای سنایی گفته‌ها فراوان است و گویا در ابتدای جوانی از غزنین به سوی بلخ رفته که در این سفر رنجهای زیادی کشیده و چون مثنوی کارنامه بلخ را در همین شهر سروده، در اشعار خود به این سختی‌‌ها اشاره دارد. از بلخ به سوی خانۀ کعبه سفر کرده و باز به بلخ برگشته در این شهر: «با عدۀ بسیار از افاضل بلخ دوستی داشته و از انعام و اکرام ایشان می‌زیسته است. پس از مدتی بعضی از معاندان، از جملۀ کسان خواجه اسعد هروی که در قصیده‌ای سنایی به نکوهش او پرداخته، به آزارش پرداختند، تا ناچارش به ترک آن دیار گفت و به سرخس رفت. اقامت وی در سرخس طولانی بوده و شاید بعداز همانجا به هرات و مرو و نیشابور و خوارزم سفر کرده و به همانجا بازگشته باشد. ظاهراً بنابر دوستی، محبت و اخلاص و توجه محمد بن منصور سرخسی قاضی القضاة خراسان است که اقامت سنایی در این شهر به اینقدر طول کشیده است.»[۱]
او با زن و فرزند و مادرش برای سفر حج اقدام می‌کند و همین سفر گویا در گرایش او به عرفان و تصوف نقشی اساسی داشته است. در مدتی که در خراسان بوده بسیاری نوشته‌اند که پیرو شیخ ابو یوسف یعقوب همدانی از کبار مشایخ تصوف بوده و با او مصاحبت و مجالست داشته است.[۲]
سفر های سنایی بخشی از سیر و سلوک عرفانی او به شمار آمده و در بین صوفیه این رسم و سنت وجود داشته که برای خودسازی به سیر در آفاق و انفس، هر دو اصالت داده و این سفر های بیرونی و درونی را لازمه و مقدمه پرواز و سفر آسمانی می‌دانسته‌اند و آن سفر آسمانی را برخی در همین زندگی دنیوی نیز تجربه نموده و ماجرای پرواز که در آثار سنایی هم جایگاه خاصی دارد و از ملاقات و با پیری نورانی یا انکشاف نور آغاز می‌گردد، در بین همۀ عارفان بزرگ خبر‌هایی در دست است.
سفر های او را از جوانی گفته‌اند و برخی از سن بیست و پنج سالگی که در عرفان و تصوف، سر آغاز مرحله‌ای جدید ‌به شمار می‌آید، که از غزنین بیرون آمده و در پایان عمر باز به این شهر برگشته است. ابتدا به بلخ رفته و گویا دشوار ترین سفر او در سال ۴۹۴ ق به همین شهر بوده که در مثنوی کارنامه بلخ که ره آورد آن است، اشاراتی به رنج‌هایی که کشیده دارد. به رسم عهد و زمان خود زود ازدواج کرده، زیرا هنگامی که از بلخ به مکه رفته از همسر و پسرش خبر می دهد و اینکه پدر و مادرش نیز زنده بوده‌اند. اینکه سفر معنوی او با سفر به خانۀ خدا آغاز می‌شود، نشانگر این است که عارفان بزرگ با حج تمرین لقا الله انجام داده، اغلب درچنین سفری به مرحله‌ای جدید از سلوک عرفانی رسیده‌اند که در مورد سنایی نیز همین مطلب دیده می شود. در بازگشت از مکه نیز به بلخ بر می گردد که وطن دوم او به شمار آمده و شهری بوده که در آن دلبستگی های فراوان و دوستان و یاران بسیار بوده ولی متأسفانه دشمنی و رقابت آزار دهندۀ کسانی چون خواجه اسعد هروی او را مجبور می‌سازد که از بلخ به سرخس برود و این شهر را باید وطن سوم‌ او به شمار آورد که تا پنجاه سالگی و سال ۵۱۸ ق در سرخس بوده است.
سرخس برای سنایی دلنشین و پر بار بوده و با دوستانی چون قاضی القضات بزرگ خراسان، محمد بن منصور سرخسی در آسایش به سر برده و در سال‌ هایی که در این شهر اقامت نموده به چندین شهر سفر می کند. هرات، مرو، نیشابور و خوارزم از مراکز مهم تمدن خراسان و بلکه جهان بودند که دیدار از آنها برای سنایی ارمغان های مادی و معنوی گرانباری را به همراه داشت. در بارۀ سفر سرخس نوشته‌اند: « دوباره به سرخس رفت و به آسودگی در آن جا زیست. در این سال‌ها شیخ احمد جام ژنده‌پیل ( ۴۴۱ ــ ۵۳۶ ق) نیز، یک چند، به این شهر آمد و با امام منصور سرخسی که از دیر باز میان آنان کدورت بود، آشتی کرد و این آشتی سنایی را که با هر دو آشنایی داشت، بسیار شادمان کرد و او را واداشت تا در یک قصیده، دو شیخ را بستاید. در حقیقت شاعر که اکنون در قصاید خویش مانند حکیمان سخن می‌گفت، این بار، دور از ستایشگری های پیشین، در سرخس حرمت و آسایش بسیار داشت. وزراء، ائمه و بزرگان سرخس با او مربوط بودند و وی را احترام می کردند، قوام الدین در گزینی وزیر معروف عراق به‌جست‌وجوی سنایی بر آمد و دیدار او را که در این روزگار به عزلت و انزوا گراییده بود، به جد خواستار شد. اما حکیم غزنه نپذیرفت.»[۳]
مرحلۀ چهارم از سفر جسمانی سنایی، بازگشت به اصل خویش و وطن یعنی غزنین است‌ که پس از بیست و پنج سال دوری و فراق به آن بر می‌گردد.شهری که مریدان و دوستداران او از صمیم قلب به او عشق می ورزیدند و دوستانی چون خواجه عمید احمد بن مسعود تیشه داشت که خانه‌ای مناسب در غزنین به وی بخشیده و محیط مناسبی را برای سیر و سلوک باطنی و گوشۀ عزلت گزینی برایش فراهم نمودند، اما او آماده سفر آسمانی بود، خانۀ دنیا را گور می دید:
اندر این خانه بی سر و شورم
راست خواهی؟ چو مرده در کشورم
گویا چهار مرحلۀ مادی زندگی سنایی: ۱- اقامت در غزنین ۲- زندگی در بلخ ۳- زندگی در سرخس ۴- بازگشت به غزنین، مانند چهار عرفانی بوده که با عنوان اسفار اربعۀ شهرت دارد. در این مرحلۀ چهارم سفر معنوی، او از مادیات به مجلدات نزدیک می‌گردد و برای لقاءالله آماده می‌شود. در این دوره چهارم شاهکار خود حدیقه را نوشته و مانند مثنوی معنوی ناتمام می‌ماند تا بیان کند که راه پایان نیافته و سفر او ادامه دارد. در سال‌های اخیر که از عالم مادی فاصله بیشتری گرفته بود به بسیاری از امور دنیوی پُشت می‌کند و پیشنهاد سلطان بهرام شاه غزنوی را برای ازدواج با همشیرۀ او نمی‌پذیرد و این اوج تجرّد را چنین نشان می دهد:
من نه مرد زر و زن و جاهم
به خدا گر کنم و گر خواهم
گر تو تاجی دهی ز احسانم
به سر تو که تاج نستانم
سنایی در دوره چهارم و در غزنین که گوشه‌گیری کرده بود، اگر شعری برای حاکمان و قدرتمندان گفته هرگز مدح و تملق نگفته و بر خلاف گفتۀ بسیاری که نوشته اند سنایی تا پایان عمر مداحی می‌کرد، هرگز چنین مطلبی صحت ندارد، شعرهای سنایی در دوره چهارم جنبۀ تعلیمی و وعظ و اندرز و ارشاد و راهنمایی به خیر دارد و متأسفانه تفاوتی بین این دو نوع شعر قرار نداده‌اند.
ی.د. بروین حکایت عطار در مصیبت نامه و گفته آثار البلاد زکریای قزوینی را از کهن ترین منابع زندگی سنایی می‌داند، با استفاده از اسناد قدیمی تاریخ زندگی و حیات ادبی سنایی را چنین ترسیم می‌کند:
۱- نخستین دوره: سال‌های اول در غزنین ۴۸۴ ــ ۴۸۰: تولد سنایی، با فرض این که او بین سال‌های ۵۲۰ تا ۵۲۴ به سن چهل سالگی رسیده است. ۴۹۴ــ ۴۹۰: آغاز دوران زندگی سنایی به عنوان سراینده‌ای حرفه‌ای، با این فرض که حدیقه را سی‌سال بعد به انجام رسانده باشد.‌ ۵۸۰ ــ ۵۰۰: سنایی غزنین را ترک می‌کند و در خراسان رحل اقامت می‌افکند…
۲- دوره دوم: اقامت کوتاه در خراسان، پیش از ۵۸۰ یا در همان سال: ورود به بلخ و سرودن کارنامه بلخ، چند سال بعد: سنایی مجبور به ترک بلخ می‌شود و پناهگاهی در سرخس می‌جوید.
۵۱۷ ــ ۵۱۳ حدود سی و سه سالگی، سنایی صفی الدین ابو‌ المفاخرد محمد منصور، قاضی القضات و خطیب سرخس را که مهمترین ممدوح او در طول دومین دوره است دیدار و مثنوی سیرالعباد الی المعاد و سرودهایی دیگر را به او پیشکش می‌کند. همچنین از هرات و نیشابور دیدن می‌کند. او در سال ۵۱۸ هنوز هم در سرخس اقامت دارد.
۳ـ سومین دوره: سال‌ها پسین‌تر در غزنین
حدود ۵۲۰: بازگشت به غزنین و مورد توجه قرار گرفتن در نزدی سلطان بهرام‌شاه. ۵۲۵ ــ ۵۲۴ : سنایی نسخۀ دیگری از حدیقه را به انجام می‌رساند.
۱۱ شعبان ۵۲۵ ق ( ۹ ژوئیه ۱۱۳۱م ) در گذشتِ سنایی در غزنین[۴]
« فضای سیاسی در آثار سنایی ناپایدار و بی سامان است، و جامعه در تلوّن که اخلاقی به سر می‌برد. ارزش رفتاری اخلاقی دگرگون و مروت و مردانگی منسوخ می‌شود تحمیل خراج و مالیات گزاف بر گردۀ مرده، سبب فقر و تنگدستی، و در نتیجه عصیان مردم می‌شود.
غلام‌بارگی، شهوترانی، و زر‌اندوزی نو دولتان‌ مردم آزاده را رنج می‌دهد چنانکه سنایی با درد می‌گوید:
گر چه از مال و گندم نه به وجه
هم خزینه‌ات پر است و هم انبار
پس تفاخر مکن که اندر حشر
گندمت کژدم است و مالت مار»[۵]
سنایی مبتکر شعر سیاسی و اجتماعی در قالب عرفان و زهد و اخلاق است. او چون روشنفکری درد‌مند، نگران انحرافات فردی و اجتماعی و سیاسی در پیرامون خویش بوده و به همین دلیل او را بزرگترین سراینده شعر اجتماعی در تاریخ ادبیات کلاسیک فارسی دانسته‌اند، او به درد‌های اجتماعی و سیاسی می‌پردازد و از بی‌عدالتی‌های حاکمان رنج می‌برد و با بیداد زمانه می‌ستیزد.
نذیر احمد استاد و رئیس بخش فارسی دانشگاه اسلامی علیگره در عصری که مکاتیب سنایی را گرد آورده می‌نویسد: « حکیم‌ سنایی در طراز اول گویندگان فارسی محسوب می‌شود و او همواره مورد توجه علاقه‌مندان قرار گرفته و پیش شاعران و ادیبان احترام فراوان داشته است. او نخستین شاعریست که افکار تصوف و عرفان را با ذوق شعری آمیخته و در قالب نظم در آورده است.»[۶]
با اینکه سنایی را شاگرد و مرید شیخ یوسف همدانی خوانده‌اند، نامی از او در آثارش دیده نمی‌شود، اما از شخصی به نام حسین قلمدانگر[۷] با عنوان استاد یاد کرده است. از خواجه اسعد هروی در بلخ مانند دشمن نام می‌برد.[۸]

همچنین بخوانید: تاکید بر «افغانستانی» به‌جایی «افغان»

چنانکه از احمد مسعود تیشه به عنوان دوستی مخلص و خوب نیز یاد می‌کند.[۹]
سنایی یکی از افرادی است که عرفان او را متحول ساخته و استعداد‌های دورنی او را شکوفا نموده است و به عنوان معجزه عرفان می‌توان از این شخصیت نام‌برد. او که شعر و قلم را برای کم ارزش‌ترین مایحتاج مادی زندگی می‌فروخت و پیرو مکتب خوش‌باشی و لذت پرستی بود که هیچ عقیده‌ای را جدی نمی گرفت، با روی آوری به عرفان، انسانی ماندگار در فرهنگ بشری گردید. چنانکه گفته‌اند: « سنایی آدم شعر فارسی است، در بسیاری از مسایل و مضامین و تم‌ها و موتیوها و « ساخت و صورت‌ها» پیشاهنگ تمام شاعران بعد از خود است. شاعری که مولوی ( خداوندِ ساخت و صورت‌های شگفت‌آور شعری در تاریخ ادب ما و شاید هم ادب جهان) هر دو به پیشوایی و استادی او اعتراف دارند.
خاقانی:
چون زمان عهدِ سنایی در نوشت
آسمان چون من سخن گستر بزاد
( دیوان، ۸۵۸)
مولانا فرموده‌اند:
ترک جوشی کرده‌ام من نیم خام
از حکیم غزنوی بشنو تمام
( مثنوی، ۲۱۳/۲)[۱۰]
درالهی نامه گوید شرح این
آن حکیم غیب غزنوی و فخر العارفین[۱۱]
عبدالحسین زرین کوب در باره سفر سنایی به سرخس نوشته: « باری درین سال‌ها شاعر ( سنایی) دیگر بار به سرخس آمده بود، شیخ الاسلام جام ــ احمد ژنده پیل ــ نیز یک چند به این شهر آمد و در این جا با امام منصور سرخسی که از دیری بین آنها عداوت بود آشتی کرد و این آشتی بین صوفی و فقیه، سنایی را ــ که با هر دو آشنایی داشت ــ سخت شادمانه کرد و او را واداشت تا در یک قصیده هر دو شیخ را بستاید.» [۱۲]
هم چنین شایان ذکر است که داستانی نقل می‌کند که شاهزاده‌‌ای رومی این بیت از سنایی را شنید که:
ای که شنیدی صفت روم و چین
خیز و بیا ملک سنایی ببین
مشتاق می‌شود تا ملکِ سنایی را ببیند، اما پدرش اجازه نمی‌دهد و بالاخره با اصرار و راهنمایی وزیر همراه با یک غلام رومی و یک غلام ترک به غزنین می‌آید و سراغ سنایی می‌گیرد و او در قبرستانی پیدا می‌کند و ماجرا را به سنایی می‌گوید. او خرقه‌ای به او نشان می‌دهد که در آن چیزهایی است که شاهزاده را بیهوش می‌سازد و بلاخره آن شاهزاده همۀ وسایل خود را در راه خدا «ج» داد و مرید سنایی شد. و در این کتاب ماجرای یک قاضی بی‌سواد را نقل می‌کند که به پیامبر«ص» متوسل می‌شود و در خواب آن رسول به دهان او آب می‌افکند و یکباره تبدیل به دانشمندی می‌گردد و در خواب آن رسول به دهان او آب می‌افکند و یکباره به دانشمندی می‌گردد. و در بالای منبر همه را متعجب می‌سازد و در پایان مجلس سنایی می‌گوید:
ای کرده نبی در دهنت آب دهن
او ختم نبوت است و تو ختم سخن [۱۳]
شفیعی کدکنی، شخصیت سنایی را به سه شخصیت بسیار متفاوت اشاره کرده است:
۱ـ سنایی مداح و هجاگوی ( قطب تاریک وجود او )
۲ـ سنایی واعظ و ناقد اجتماعی ( مدار خاکستری وجود او )
۳ـ سنایی قلندر و عاشق ( قطب روشن وجود او )[۱۴]
البته عقیده دارند که سنایی تا آخر عمر گرفتار این سه حالت بوده و مرزی بین آنها نیست از نظر مدایح، او شاعری متوسط در حدّ عثمان مختاری، سید حسن غزنوی، عبدالواسع جَبَلی و مانند اینها بود. و از نظر هجو سرایی دارای برتری بوده است. اما در بخش دوم گونه‌ شعرهای او را « زهد و مَثَل» خوانده است. اما اقلیم روشنایی و قطب روشن وجود او را از مرز‌های غزل تا مرحلۀ کمال و اوج دانسته که غزل های قلندری و مغانه بالاترین مرتبۀ آن است. که مادرِ تمام غزلیات دیوان شمس خوانده شده است. « در این گونه شعرها دو سویِ وجود انسان ( خاکی و آسمانی) به هم گره‌ می‌خورد، الوهیت و بندگی، پادشاهی و گدایی، کبریا و خاکساری با تصاویری که در آن عوالمِ ملُک و ملکوت به هم آمیخته و در آن « مَلکُ الموتِ جفایِ» معشوق نمی‌تواند جانداز کفِ « اسرافیل وفای» شاعر بدر بَرَد، بلند پروازانه ترین لحظه‌های شاعر را در تاریخ ادب فارسی به وجود می‌آورد. میدانی به پهنای وجود که در آن می‌توان گوشِ« خرد و دین » را گرفت و هر دو را گوش‌کشان به سرای معشوق بُرد و « تن و جان و دل » را رقص کنان پیش هوای معشوق، حاضر کرد.»[۱۵]

همچنین بخوانید: ستیز با زبان فارسی؛ طرزی زبان فارسی را (عاریتی) می‌دانست

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ـ مکاتیب سنایی، نذیر احمد، مقدمه،‌ص ۷.
۲ـ همان، ص ۸.
۳ـ دانشنامۀ ادب فارسی، مدخل سنایی، ج ۳، ص ۵۳۵.
۴ـ حکیم اقلیم عشق، ص ۹۷.
۵- سیمای جامعه در آثار سنایی، ص ۱۰۹؛ دیوان سنایی، ص ۲۰۰.
۶- مکاتیب سنایی، مقدمه، ص ۱.
۷- مثنوی‌های حکیم سنایی، ص ۱۶۷.
۸ – دیوان سنایی، ص ۳۸۱.۹ـ حدیقة التحقیقه، ص ۲۰۵.
۱۰- قلندریّه در تاریخ، محمد رضا شفیعی کدکنی، ص ۳۰۳.
۱۱ـ مولوی در مرثیه‌ای بر سنایی او را گنج زر معنوی می‌خواند:
گفت کسی خواجه سنایی بمرد
مرگ چنان خواجه نه‌کاری است خرد
۱۲- با کاروان حلّه، ص ۱۳۱.
۱۳ـ خیر المجالس،ص ۱۴۶.
۱۴ـ تازیانه‌های سلوک، ص ۲۰ــ ۲۵.
۱۵ـ همان، ص ۳۲.