ایران و اسلام‌گرایانِ پشتون‌تبار

دسته: تحلیل
نویسنده: تحریریه روایت
2023/05/25
3:27 ب.ظ
بازدید: 51

چندی است که جنجال حق‌آبه میان ایران و طالبان بالا گرفته است. اگر مشکل اصلی در روابط میان ایران و طالبان بحث حق‌آبه باشد، می‌توان آن را با مراجعه به معاهده دریای هیرمند در سال 1351 حل و فصل کرد. آن معاهده، یک معاهده جامعی است که میکانیسم‌های حل منازعات و اختلافات آبی میان دو کشور به صورت مفصل در آن درج گردیده است.

اما من مشکل را در بحث حق‌آبه و میکانیسم حل اختلافات آن نمی‌دانم. به باور من مشکل اصلی در این است که طالبان یک گروهِ اسلام‌گرای پشتون‌تباراند. واقعیت این است که در میانِ پشتون‌ها دو گرایش عمده وجود دارد: 1) گرایش ناسیونالیستی؛ 2) گرایش اسلام‌گرا.

گرایش ناسیونالیستی پشتون‌ها اگرچه با ایران نیز چندان سر سازگاری ندارد، اما عمده دشمنی آن‌ها معطوف به پاکستان است. آن‌ها بر پاکستان ادعای ارضی داشته و معتقدند که همه‌ی پشاور تا اتک مالِ پشتون‌ها است. تب این ادعای ارضی تا سرحدی در میان ناسیونالیست‌های پشتون داغ است که آن‌ها در گذشته اختصاصا وزارتی را به نام «وزارت اقوام و قبایل» برای تحریک پشتون‌های آن سوی دیورند ایجاد کرده بودند. این وزارت سالانه بودجه هنگفتی را مصرف می‌کرد تا به موضوع پشتونستان‌خواهی در میان پشتون‌های پاکستان دامن بزند.

در مقابل این گروه، پاکستان نسل دیگری از پشتون‌ها را حمایت کرد که اکثراَ فارغ مدارس دیوبندیه بوده و در اکوره ختک پشاور درس خوانده‌اند. این نسلی از پشتون‌ها که به نام «طالب» یاد می‌شوند ناسیونالیست‌های پشتون را به نام «سکولار» و «بی‌دین» و «ملحد» شناخته و سرکوب می‌کنند.

اسلام‌گرایان پشتون کم‌تر دغدغه‌ی پشتونستان‌خواهی داشته و بیش‌تر خود را در قالب یک گروه سنی متعصبی می‌نگرند که برگزیده شده‌اند تا شریعت غرای محمدی را در افغانستان و -اگر ممکن باشد- در سراسر جهان تطبیق کنند. وقتی آن‌ها شریعت نیز می‌‎گویند، منظور شان خوانش دیوبندی از فقه حنفی است، لاغیر. در کتاب قاضی‌القضات طالبان به صراحت تاکید گردیده است که طالبان جز فقه حنفی در افغانستان، مذهب دیگری را به رسمیت نمی‌شناسند.

همچنین بخوانید: ایران؛ مردمی که با شجاعت در برابر ستم و تجاوز ایستاده‌اند

این‌ها پس از به قدرت‌رسیدن در افغانستان، تا هنوز بارها با ایران در مسایل مرزی درگیری نظامی داشته و بر سر حق‌آبه تنش لفظی.

اگر ناسیونالیست‌های پشتون، پاکستان را دشمن می‌دانستند، به نظر می‌رسد طالبان انگیزه‌های زیادی برای دشمنی با ایران دارند. یکی از این انگیزه‌ها می‌تواند موضوع فرهنگی و زبانی باشد. طالبان یک گروه پشتوزبان‌اند. پشتون‌ها اکثرا ایران را به تهاجم فرهنگی در افغانستان متهم می‌کنند و منظور شان نیز حمایت از زبان فارسی است. انگیزه دوم، اما مذهبی است.

البته در این میان نمی‌توان از تحریک طالبان توسط غربی‌ها چشم‌پوشی کرد. در روزهای اخیر شاهد بودیم که زلمی خلیل‌زاد آشکارا به حمایت از طالبان توییت کرده و ایران را متهم به زورگویی کرد.

من فکر می‌کنم امتناع طالبان از اعطای حقابه ایران، بیش‌تر ریشه در این مسایل دارد. اگر آن‌چه را من فکر می‌کنم درست باشد، موضوع حق‌آبه با مذاکره و کمیسیون‌سازی حل نخواهد شد و این تنش‌ها ادامه خواهد یافت.

نوشته های مرتبط :