استاد ربانی؛ رهبر رادیکال یا اسلام‌گرایی معتدل؟

دسته: تحلیل
نویسنده: غلام رضا سادات
1403/06/27
12:46 ب.ظ
بازدید: 42

پایگاه خبری تحلیلی روایت : استاد ربانی با تاسیس حزب جمعیت اسلامی، که از احزاب معتدل و پیشتاز اسلامی و جهادی در تاریخ معاصر افغانستان است، نقش مهم در قضایای سیاسی حد اقل نیم قرن اخیر افغانستان به صورت مستقیم داشته است. استاد برهان الدین ربانی، یکی از باسوادترین و در عین حال از اعتدالی‌ترین حاکمان افغانستان در طول تاریخ معاصر کشور می باشد. با اینکه بخش مهم از گرایش فکری استاد ربانی در اوایل مبارزات نشأت گرفته از اندیشه سیاسی اخوان المسلمین بود، ولی به این نکته هم باید توجه داشت که از یک سو تمام افراد و اعضای مطرح در جریان اخوان المسلین در طول نزدیک به ۱۰۰ سال گذشته همگی به یک ایده و گرایش که همانا پان‌اسلامیسم مبتنی بر امت واحده بوده باشد، متکی نبوده اند؛

استاد ربانی با تاسیس حزب جمعیت اسلامی، که از احزاب معتدل و پیشتاز اسلامی و جهادی در تاریخ معاصر افغانستان است، نقش مهم در قضایای سیاسی حد اقل نیم قرن اخیر افغانستان به صورت مستقیم داشته است. استاد برهان الدین ربانی، یکی از باسوادترین و در عین حال از اعتدالی‌ترین حاکمان افغانستان در طول تاریخ معاصر کشور می باشد. با اینکه بخش مهم از گرایش فکری استاد ربانی در اوایل مبارزات نشأت گرفته از اندیشه سیاسی اخوان المسلمین بود، ولی به این نکته هم باید توجه داشت که از یک سو تمام افراد و اعضای مطرح در جریان اخوان المسلین در طول نزدیک به ۱۰۰ سال گذشته همگی به یک ایده و گرایش که همانا پان‌اسلامیسم مبتنی بر امت واحده بوده باشد، متکی نبوده اند؛ چنانچه اختلافات مهمی در تفکر و اندیشه و نحوه مبارزات رهبران و سردمداران این جریان فکری اسلامی – از حسن البنا تا سید قطب، محمد قطب، محمد عبده و رهبران پسین آن- دیده می‌شود. از سوی هم برداشت استاد ربانی از جریان فکری اخوان المسلمین یک نگاه فردمحورانه و متکی به شخص خاص نبود. استاد ربانی در عین حالی که مبارزات سیاسی اخوان المسلمین را سرمشق حرکت سیاسی خود و جریان سیاسی تحت امر خود در اوایل دهه هفتاد و هشتاد میلادی قرار داده بود، از سوی هم برخلاف دیدگاه بسیاری از رهبران اخوان المسلمین، در کوچه‌های تنگ و تاریک مذهبی و سیاسی گیر نکرد.
زمانیکه مبارزات سیاسی استاد ربانی با آغاز سال ۱۹۷۹ به نقطه عطف آن رسید، اما رهبران اخوان المسلمین هنوز در زمینه تعامل با شیعیان، شکل و شمایل مبارزات سیاسی، حقوق زنان، سیستم سیاسی حکومت بر جغرافیای اسلام و… حتی باهم مشکل داشتند و سران مطرح آنان در تصمیم گیری های مهم مردد بودند. مثلا به گونه واضح تعدادی از رهبران اخوان المسلمین مصر در آن سال‌ها هرچند انقلاب اسلامی ایران را تایید کردند و عبدالعزیر فتحی از رهبران اخوان المسلمین کتابی تحت عنوان «خمینی، آلترناتیواسلام» نوشت، ولی تعدادی از آنان هنوز تشیع را به عنوان یک مذهب فقهی مطرح که دارای دیدگاه پیشرو سیاسی و اجتماعی است، قبول نداشتند. ولی در همین زمان و برخلاف دیدگاه شماری از رهبران اخوان المسلمین، استاد ربانی در گفتگو با روزنامه «الفجر»، در زمینه انقلاب اسلامی ایران که فقط چند ماه از پیروزی آن گذشته بود، آن را الهام بخش می‌داند. وی در پاسخ به سوال احمد عبدالقادر خبرنگار روزنامه الفجر که می پرسد: از لحاظ مادی و معنوی چقدر با انقلاب ایران نزدیک هستید و آیا کمک از ایران گرفته اید؟ استاد ربانی می گوید: شکی نیست که انقلاب اسلامی ایران اطمینان قلبی و تحریک معنوی برای ما داشته است و در تسریع انقلاب افغانستان تاثیر گذار است، اما تا هنوز هیچ کمک مادی از ایران دریافت نکرده ایم. اما انتظار کمک و همراهی را داریم.

همچنین بخوانید: مارشال فهیم؛ خدمات و اشتباهات

سال قبل هم در مطلبی تحت عنوان ۵۰ سال کارنامه اعتدالی استاد ربانی این نکته که استاد در همان سال ۱۹۷۹ و همزمان با پیروزی انقلاب ایران در گفتگو با روزنامه المستقبل چاپ فرانسه راجع به اتحاد دینی و مذهبی در افغانستان چنین گفته بود که در افغانستان دو قشر مهم مذهبی زندگی می کنند که عبارت از سنی ها و شیعیان هستند. سنی ها حدود ۱۰ میلیون نفوس افغانستان را تشکیل می دهند و شیعیان حدود ۴ میلیون نفر را، برحسته شد. استاد ربانی باور به برادری شیعه و سنی داشت و می گفت که این دو گروه هیچ گونه اختلاف باهم نداشته و مشترکا باهم زندگی می کنند. وی حتی راجع به هندوها آمار داده و می گوید که بیش از ۵ هزار هندو در افغانستان زندگی می کنند و باید آزاد باشند.
اگر این گفته ها را با گفتار دو و سه دهه بعد استاد ربانی مقایسه کنیم، در می یابیم که وی بر همان دیدگاه اعتدالی اش که وحدت اقوام و مذاهب، تکثر گرایی سیاسی و حقوق برابر اقوام و مذاهب و حق آموزش و کار و فعالیت زنان را شامل می باشد، همواره تاکید داشته و استوار بوده است.
مثلا وی پس از پیروزی مجاهدین و در اولین سالگرد آن در سال ۱۳۷۲ راجع به سیستم حکومت داری و ساختار سیاسی می گوید که؛ انتخابات در افغانستان اساس و اصل می باشد و متناسب با نفوس، انتخابات باید صورت گیرد. عین همین دیدگاه را استاد ربانی در زمان جمهوریت پسا بن نیز داشت. در مرامنامه حزب جمعیت اسلامی که در سال ۱۳۸۴ تصحیح و تدوین شده باز هم استاد ربانی بر اصل انتخابات بر اساس نفوس کشور و حق رای تاکید دارد.
در زمینه حقوق زنان نیز دیدگاه استاد ربانی قابل توجه و تامل است. وی در سال ۱۳۷۲ زمانیکه رئیس جمهور افغانستان بود بر اصل تامین حقوق زنان که مبتنی بر مشارکت در فعالیت های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است، تاکید داشتند. همین دیدگاه را در نظام پسا بن نیز ابراز کرده است.باید گفت که در آثار و نوشته های استاد ربانی نیز افراطی‌گری وجود ندارد. چند کتاب و اثر نوشته شده استاد ربانی از دهه هفتاد میلادی به بعد را که مرور کردم، نوشته ای مبنی بر تکفیر شیعه، کتمان حقوق زنان، نفی انتخابات، ادامه ساختار سیاسی قرون وسطی و… ندیدم. یعنی آنچه را که می شود افراطیت فرض کرد نمی توان پیدا کرد. با وجود تبلیغات منفی که علیه استاد ربانی هرازگاهی در قالب طعنه‌ی اخوانیت‌گرایی وی مطرح می شود، اما در هیچ نبشته ای استاد ربانی آنچه را امروزه افراط گرایی و رادیکالیسم اسلامی در قالب نفی دیگران و خشونت تعریف می کنند، نمی توان یافت.
از سوی هم مثلا اگر مرامنامه و اساسنامه حزب جمعیت اسلامی در زمینه ساختار قدرت و حقوق ملت را نگاه کنیم، از نظر حزب جمعیت اسلامی به رهبری استاد ربانی عقیده داشت/ دارد که دولت و نظامی مشروعیت دارد که به اساس اراده مردم شکل گرفته باشد و تا زمانی مشروعیت دارد که محافظ حقوق و آزادی های فردی و اجتماعی آحاد ملت باشد. در زمینه ساختار قدرت موضع استاد ربانی و حزب جمعیت گفته شده که: حاکمیت ملی تجزیه نا پذیر است و نمی توان آنرا بین گروه ها تقسیم کرد… در شرایط فعلی جمعیت اسلامی، جمهوری پارلمانی را مناسب ترین نظام برای افغانستان می داند. بنا بر این حزب جمعیت اسلامی در زمینه حقوق ملت و ساختار قدرت نگاه مشخصی نوعی عدالت سیاسی دارد.

همچنین بخوانید: سفر تاریخی قهرمان به اروپا؛ چرا احمدشاه مسعود در اروپا استقبال شد؟

نوشته های مرتبط :