جدال رأی و روایت «چند نکته پیش از آغاز گفتگو»

دسته: تحلیل
نویسنده: نور فرزام
2026/07/01
7:56 ب.ظ
بازدید: 4

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در تازه‌ترین مورد متوجه شدم که جناب استاد بشیر احمد انصاری، آقای دکتر محمد اسماعیل لبیب بلخی را به گفتگو در مورد جدال رأی و روایت، فراخوانده و تاکید نموده است که گفتگو به گونه‌ی علمی و با حفظ احترام صوت بگیرد. گفتگوی علمی در چنین مورد بسیار یک موضوع مهم است و امیدوارم چنین گفتگو جا بیفتد؛ اما پیش از اینکه این گفتگوها آغاز گردد لازم می‌دانم که برای خواننده‌گان این صفحه چند نکته را یادآوری کنم:

در تازه‌ترین مورد متوجه شدم که جناب استاد بشیر احمد انصاری، آقای دکتر محمد اسماعیل لبیب بلخی را به گفتگو در مورد جدال رأی و روایت، فراخوانده و تاکید نموده است که گفتگو به گونه‌ی علمی و با حفظ احترام صوت بگیرد. گفتگوی علمی در چنین مورد بسیار یک موضوع مهم است و امیدوارم چنین گفتگو جا بیفتد؛ اما پیش از اینکه این گفتگوها آغاز گردد لازم می‌دانم که برای خواننده‌گان این صفحه چند نکته را یادآوری کنم:

۱- اصطلاح اهل رأی در تاریخ فقه اسلامی، برخلاف برداشتی که برخی جریان‌ها از آن در گذشته ارائه کردند یا امروز می‌کنند، هرگز به معنای رویگردانی از نصوص شرعی یا کم‌اعتنایی به سنت نبوی نبوده است. این نام در برابر اهل حدیث به وجود آمده و به مکتبی اطلاق می‌شد که در کنار التزام به قرآن و سنت، برای عقل و اجتهاد نیز جایگاه اساسی قائل بود. رأی در ادبیات فقهی قرنهای اول به ویژه قرن دوم، همان اجتهاد و استنباط است و این موضوع به گونه‌ی واضح در متونی که از آن دوران به جای مانده، قابل دریافت است. اهل رای در به‌ کارگیری عقل در فهم نصوص، ارزیابی روایات، کشف علل احکام و استخراج حکم شرعی، از اهل حدیث پیش‌گام‌تر بوده است. از همین لحاظ شهرت مکتب امام ابوحنیفه به «اهل رأی» در حقیقت بیانگر عقل‌گرایی فقهی این مدرسه است، نه فاصله گرفتن آن از سنت، آن‌گونه که برخی اهل حدیث ترویج کردند.

۲- شواهد تاریخی نیز نشان می‌دهد که اختلاف اصلی میان اهل رأی و اهل حدیث، بر سر میزان اعتبار عقل در فرآیند استنباط بوده است. اهل رأی معتقد بودند که روایت هر چند اصل مهم شریعت است، اما تصحیح، فهم، نقد و تطبیق آن بدون عقل ممکن نیست و خبر واحد که بیشترین و تقریبا ۹۰٪ روایات را تشکیل می‌دهد، باید در روشنایی اصول قطعی شریعت، اصول قطعی عقلی، و قواعد کلی مورد ارزیابی قرار گیرد. در مقابل، اهل حدیث تلاش می‌کردند دامنه اجتهاد عقلی را محدود سازند و بیش از هر چیز بر ظاهر روایات تکیه کنند. بنا بر این، نزاع این دو مدرسه نزاع میان نص و بی‌نصی نبود، بلکه نزاع میان دو روش در فهم نصوص بود؛ یکی عقل را ابزار فعال اجتهاد می‌دانست و دیگری نقش آن را تا حد زیادی به پیروی از نقل محدود می‌کرد.

همچنین بخوانید: نگرش جدید در فهم حدیث (۷)

۳- ادبیات تند اهل حدیث علیه اهل رأی بهترین و مهم‌ترین شاهد در اختلاف جوهری در مورد «روش فهم» میان این دو مکتب است. تعبیر‌هایی مانند «إياكم وأصحاب الرأي»، «أهل الرأي أعداء السنن» و «إنما هلكتم حين تركتم الآثار وأخذتم بالمقاييس» نشان می‌دهد که محل نزاع، به‌کارگیری رأی، قیاس و اجتهاد بوده است. همچنین انتقادهایی که متوجه امام ابوحنیفه شده، غالبا از آن روست که او در بسیاری از موارد، برخی روایات را به دلیل تعارض با اصول قطعی، قیاس جلی یا قواعد کلی نپذیرفته یا تأویل کرده است. اگر اختلاف فقط بر سر حفظ حدیث یا نقل روایت می بود، چنین حجم گسترده‌ای از حمله به قیاس، رأی و اجتهاد معنا نداشت. بنابر این، خود ادبیات اهل حدیث بهترین شاهد بر این است که آنان مکتب امام ابوحنیفه را به دلیل عقل‌گرایی فقهی و گسترش قلمرو اجتهاد مورد نقد قرار می‌دادند. در هر گفتگویی در این مورد، مهم‌ترین چیزی که لازم است در آغاز صورت گیرد، این است که این دو روش فهم به گونه‌ی مجزا تعریف شود، تا محاکمه‌ی یکی از اطراف به اساس اصول طرف دیگر صورت نگیرد.

۴- در این اواخر متوجه شدم که برخی نویسندگان سلفی‌مشرب، اهل رأی را به معنای صرف «اهل نص» یا کسانی که تنها در چارچوب نص حرکت می‌کردند، تفسیر می‌کنند. این موضوع در کنار اینکه سابقه دارد و در برخی نوشته‌های ابن قیم جوزی نیز متوجه شده‌ام، اما با این همه با واقعیت تاریخی این اصطلاح سازگار نیست. نام اهل رأی دقیقاً به این دلیل بر مکتب حنفی اطلاق شد که این مدرسه بیش از دیگران به نقش عقل در فهم شریعت، نقد روایات، قیاس، تعلیل احکام و اجتهاد باور داشت. از این‌ رو اگرچه عنوان تاریخی آنان «اهل عقل» نبوده است، اما از حیث محتوا و روش، اهل رأی را باید عقل‌گراترین جریان فقهی سده‌های نخستین اسلام دانست؛ جریانی که عقل را نه در برابر وحی، بلکه در خدمت فهم درست وحی به کار می‌گرفت و همین ویژگی، مهم‌ترین نقطه تمایز آن با مکتب اهل حدیث بود.

همچنین بخوانید: هنگامی که زندانی و زندانبان، یک ترانه را زمزمه می‌کنند.

بنا بر این امیدوارم در گفتگویی که اگر با موافقت طرفین صورت بگیرد، این واقعیت‌ها برملا گردد، و روش‌های اهل رای و اهل حدیث در آغاز مجزا تعریف شوند، سپس اشتراکات و اختلافات آنان تبیین گردد، سپس در این صورت است که اتهام‌های اهل حدیث بر علیه امام ابوحنیفه قابل تفسیر می‌شود، اما اگر هویت‌ها تعریف نشود و قلمروهای فکری تشخیص نگردد، نه تنها اینکه گفتگوی جدی شکل نمی‌گیرد، حتی اگر شکل بگیرد نتیجه‌ای جز تکرار سوء‌ تفاهم‌های تاریخی را در پی نخواهد داشت.

نوشته های مرتبط :