حادثه کربلا یکی از بزرگترین و تأثیرگذارترین رویدادهای تاریخ اسلام است که با گذشت قرنها همچنان در حافظه امت اسلامی زنده و ماندگار باقی مانده است. با فرا رسیدن روز عاشورا، خاطره شهادت مظلومانه حضرت امام حسین بن علی رضیاللهعنهما و یاران باوفایش در دل میلیونها مسلمان زنده میشود و احساسات دینی، انسانی و اخلاقی آنان را برمیانگیزد. این واقعه صرفاً یک حادثه تاریخی نیست، بلکه مدرسهای بزرگ از ایمان، عزت، آزادگی، ایثار و مقاومت در برابر ظلم و انحراف است که پیامهای آن برای همه نسلها و تمامی امت اسلامی ارزشمند و راهگشاست.
امام حسین رضیاللهعنه، فرزند امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب و حضرت فاطمه زهرا رضیاللهعنها و سبط رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم است. او در دامان نبوت و رسالت پرورش یافت و از کودکی مورد محبت و عنایت ویژه رسول اکرم صلیاللهعلیهوسلم قرار داشت. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم درباره حسن و حسین رضیاللهعنهما فرمودند: «الحسن والحسین سیدا شباب أهل الجنة» و نیز فرمودند: «حسین منی وأنا من حسین». این فضایل بیانگر جایگاه بلند حضرت حسین رضیاللهعنه در میان اهل بیت نبوت و امت اسلامی است. صحابه کرام رضواناللهعلیهم نیز احترام ویژهای برای ایشان قائل بودند و خلفای راشدین همواره او را مورد تکریم و محبت قرار میدادند.
حضرت امام حسین رضیاللهعنه افزون بر شرافت نسب، دارای فضایل اخلاقی فراوانی بود. شجاعت، وفاداری، سخاوت، عبادت، زهد، فروتنی و دلسوزی برای مردم از برجستهترین ویژگیهای شخصیتی او به شمار میرفت. او زندگی خویش را در خدمت اسلام و مسلمانان سپری کرد و در تمامی مراحل زندگی، نمونهای از اخلاق نبوی بود. تاریخ گواهی میدهد که حضرت امام حسین رضیاللهعنه در میدانهای جهاد و مبارزه، مردی شجاع و دلیر بود و در عین حال قلبی سرشار از رحمت، محبت و همدردی با مردم داشت.
زمینههای قیام کربلا پس از وفات امیر معاویه بن ابیسفیان و به قدرت رسیدن یزید شکل گرفت. بر اساس شماری از منابع معتبر تاریخ اسلام، یکی از مفاد صلح میان حضرت امام حسن رضیاللهعنه و امیر معاویه این بود که پس از وفات معاویه، امر خلافت به شورای مسلمانان واگذار شود و کسی را به جانشینی خود منصوب نکند. با این حال، امیر معاویه در سالهای پایانی حکومت خود برخلاف این تعهد، یزید را به عنوان ولیعهد معرفی و با استفاده از شیوه های گوناگون برای او از مردم بیعت گرفت.
پس از وفات معاویه، یزید از والی مدینه خواست تا از حضرت امام حسین رضیاللهعنه برای او بیعت بگیرد؛ اما امام حسین رضیاللهعنه با توجه به شرایط موجود و بر اساس اجتهاد و تشخیص خود از مصالح امت اسلامی، از بیعت با یزید خودداری کرد. همزمان، هزاران نامه از سوی مردم کوفه به آن حضرت ارسال شد که ایشان را برای رهبری امت و اصلاح اوضاع به عراق دعوت میکردند. امام حسین رضیاللهعنه پس از بررسی شرایط و اعزام حضرت مسلم بن عقیل رضیاللهعنه به کوفه برای ارزیابی اوضاع و اطمینان از صداقت دعوتکنندگان، تصمیم به اجابت دعوت آنان گرفت؛ اما حوادث بعدی نشان داد که مردم کوفه در حمایت از ایشان پایدار نماندند و تحت فشارها، تهدیدها و سیاستهای حکومت وقت، از یاری آن حضرت دست کشیدند.
از دیدگاه علمای اهل سنت و جماعت، قیام حضرت امام حسین رضیاللهعنه دارای اهداف و انگیزههای متعددی بود. یکی از مهمترین اهداف این حرکت، مخالفت با بیعت اجباری و دفاع از اصل شورا و رضایت عمومی مسلمانان در امر خلافت بود؛ اصلی که در سنت سیاسی اسلام جایگاه ویژهای دارد. همچنین حضرت حسین رضیاللهعنه خود را در برابر دعوت گسترده مردم کوفه مسئول میدانست و نمیتوانست نسبت به درخواستهای مکرر آنان بیتفاوت بماند. افزون بر این، بسیاری از اندیشمندان اهل سنت معتقدند که مهمترین انگیزه این نهضت، ادای فریضه امر به معروف و نهی از منکر و تلاش برای اصلاح امت اسلامی بود. حضرت حسین رضیاللهعنه در برابر آنچه انحراف از ارزشهای اصیل اسلامی در دستگاه یزید میدانست، سکوت را جایز ندانست و برای دفاع از حق و عدالت قیام کرد.
حرکت حضرت امام حسین رضیاللهعنه به سوی عراق سرانجام در سرزمین کربلا متوقف شد. او و یاران اندکش در برابر سپاهی عظیم قرار گرفتند که از سوی حکومت وقت تجهیز شده بود. با وجود پیشنهادهای مختلف برای جلوگیری از خونریزی، سرانجام در روز دهم محرم سال ۶۱ هجری، جنگی نابرابر به امام تحمیل شد. حضرت حسین رضیاللهعنه و یاران وفادارش با نهایت شجاعت و استقامت جنگیدند و در نهایت به شهادت رسیدند. شهادت آن حضرت و خاندانش از تلخترین حوادث تاریخ اسلام است و دل هر مسلمان آزادهای را به درد میآورد.
در حافظه تاریخی امت اسلامی، نام یزید بن معاویه با سه حادثه بزرگ و اندوهبار گره خورده است: نخست، فاجعه کربلا در سال ۶۱ هجری و شهادت حضرت امام حسین بن علی رضیاللهعنه و اهلبیت و یارانش؛ دوم، واقعه حرّه در سال ۶۳ هجری که در پی هجوم سپاه شام به فرماندهی مسلم بن عقبه به مدینه منوره رخ داد و شمار زیادی از مسلمانان، از جمله برخی صحابه و تابعین، کشته شدند و حرمت شهر رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم مورد تعرض قرار گرفت؛ و سوم، محاصره مکه مکرمه در سال ۶۴ هجری که در جریان نبرد با عبدالله بن زبیر رضیاللهعنه، سپاه اموی با منجنیق مسجدالحرام و کعبه را هدف قرار داد و بخشی از بنای کعبه آسیب دید و آتشسوزی رخ داد.
این سه رویداد از تلخترین حوادث تاریخ صدر اسلاماند و هیچ مسلمان منصفی نمیتواند آثار عمیق آنها را انکار کند. بهویژه فاجعه کربلا که با شهادت سبط رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم همراه بود، زخمی عمیق بر پیکر امت اسلامی بر جای گذاشت. کربلا صرفاً یک رویارویی نظامی نبود، بلکه جلوهای از ایستادگی بر اصول، دفاع از حق، پاسداری از کرامت انسانی و مقاومت در برابر ظلم و استبداد بود. از همین رو، قیام امام حسین رضیاللهعنه به نمادی از عدالتخواهی و آزادگی تبدیل شده است و شعار «هیهات منا الذلة» در فرهنگ اسلامی جایگاهی جاودانه یافته است.
دیدگاه امامان و بزرگان اهل سنت درباره یزید و فاجعه کربلا
در تأیید این موضع، سخنان شماری از امامان و بزرگان اهل سنت و جماعت قابل توجه است. آنان ضمن اظهار محبت و ارادت به اهلبیت رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم، عملکرد یزید بن معاویه و فرماندهان حکومت او، از جمله عبیدالله بن زیاد، عمر بن سعد و شمر بن ذیالجوشن را بهشدت نکوهش کرده و از آنان اعلام برائت نمودهاند.
از جمله، صالح، فرزند امام احمد بن حنبل رحمهالله، نقل میکند: به پدرم گفتم گروهی هستند که یزید را دوست دارند. امام احمد فرمود: «فرزندم! آیا کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد میتواند یزید را دوست داشته باشد؟» گفتم: پس چرا او را لعنت نمیکنی؟ فرمود: «آیا دیدهای که پدرت کسی را لعنت کند؟» این سخن نشان میدهد که امام احمد بن حنبل محبت یزید را با ایمان سازگار نمیدانست، هرچند روش شخصی او پرهیز از لعن افراد بود.
امام ابوحنیفه رحمهالله نیز محبت و احترام فراوانی نسبت به اهلبیت رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم داشت و از قیام زید بن علی و محمد نفس زکیه حمایت مالی و معنوی کرد که نشاندهنده مخالفت او با ستم حکومتهای اموی و سپس عباسی است. بسیاری از مورخان نیز نوشتهاند که امام ابوحنیفه به سبب حمایت از اهلبیت و مخالفت با سیاستهای حکومت زندانی و شکنجه شد و در همان دوران از دنیا رفت. از اینرو، بسیاری از عالمان مذهب حنفی نیز یزید را به سبب فاجعه کربلا، واقعه حرّه و حمله به مکه بهشدت نکوهش کردهاند.
ابن تیمیه نیز ضمن محکوم کردن قتل حضرت امام حسین رضیاللهعنه مینویسد: «هر کس حسین را کشته یا در قتل او همکاری کرده یا به آن راضی بوده است، مشمول لعنت خدا، فرشتگان و همه مردم است.» او همچنین تأکید میکند که شهادت امام حسین موجب عزت و کرامت او شد و قاتلانش رسوا گشتند و قتل او از بزرگترین گناهان است.
امام احمد سرهندی، مشهور به مجدد الف ثانی، یزید را از فاسقان دانسته و او را از رحمت الهی دور میشمارد.
محدث بزرگ، علامه عبدالحق دهلوی، در کتاب «تکمیل الایمان» مینویسد: «یزید نزد ما از مبغوضترین افراد است و جنایاتی که او در امت اسلامی مرتکب شد، کمتر کسی مرتکب شده است.»
همچنین امام شاه ولیالله دهلوی در کتاب «حجة الله البالغة»، یزید را در شمار دعوتگران به گمراهی معرفی میکند.
مجموع این سخنان نشان میدهد که هرچند میان علمای اهل سنت درباره لعن شخص یزید اختلاف نظر وجود دارد، اما در محکومیت فاجعه کربلا، بیزاری از قاتلان امام حسین رضیاللهعنه و نکوهش عملکرد حکومت وقت، اتفاقنظر گستردهای میان بزرگان اهل سنت وجود دارد.
در عین حال، اهل سنت و جماعت حادثه کربلا را فاجعهای بزرگ و مصیبتی جانسوز میدانند و نسبت به قاتلان حضرت حسین رضی الله عنه و عاملان این جنایت اعلام برائت میکنند. در عین حال، منهج اهل سنت بر اعتدال استوار است؛ آنان ضمن محبت عمیق به اهل بیت رسول الله صلی الله علیه وسلم، از غلو و افراط نیز پرهیز میکنند. محبت اهل بیت بخشی از ایمان و عقیده اهل سنت است و احترام به اهل بیت و اصحاب انحضرت هر دو در کنار یکدیگر مورد تأکید قرار دارد. علما ودانشمندان اهل سنت اعمال و سیاستهای یزید را به شدت محکوم و مردود دانسته مورد انتقاد قرار دادهاند، هرچند درباره لعن شخص او دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. آنچه مورد اتفاق است، محکومیت جنایات کربلا و اعلام برائت از قاتلان امام حسین رضی الله عنه و بر حق دانستن این قیام میباشد.
از سوی دیگر، اهل سنت معتقدند که پیام کربلا نباید صرفاً در برگزاری مراسم سوگواری خلاصه شود، بلکه باید از این حادثه درسهای بزرگ اخلاقی، اجتماعی و تربیتی آموخت. کربلا به مسلمانان میآموزد که عزت و کرامت انسانی از هر چیز ارزشمندتر است و مؤمن نباید در برابر ظلم و استبداد تسلیم شود. شعار جاودان حضرت حسین رضی الله عنه، «هیهات منا الذلة»، ترجمان همین حقیقت بزرگ است که انسان مؤمن هرگز ذلت را بر عزت ترجیح نمیدهد.
همچنین کربلا درس استقامت، وفاداری به اصول، فداکاری در راه حق، مسئولیتپذیری در برابر فساد و ایستادگی در برابر ظلم را به امت اسلامی میآموزد. حضرت حسین رضی الله عنه با شهادت خود نشان داد که پیروزی حقیقی تنها در غلبه نظامی خلاصه نمیشود، بلکه گاهی حفظ اصول و ارزشهای الهی، خود بزرگترین پیروزی است. او ثابت کرد که قدرت بدون عدالت ارزشی ندارد و حکومت زمانی مشروعیت واقعی پیدا میکند که در خدمت حق، عدالت و مصالح امت باشد.
کربلا همچنین به مسلمانان هشدار میدهد که خیانت به حق، سکوت در برابر ظلم و بیوفایی نسبت به ارزشهای الهی، پیامدهای سنگینی برای امت خواهد داشت. همان مردمی که با هزاران نامه حضرت حسین رضی الله عنه را به کوفه دعوت کردند، در لحظه آزمون او را تنها گذاشتند و این حادثه برای همیشه در تاریخ اسلام به عنوان نمونهای از خطر دنیاطلبی، تردید و سستی در حمایت از حق باقی ماند.
امروز نیز امت اسلامی بیش از هر زمان دیگری به پیامهای کربلا و قیام امام حسین نیازمند است. مسلمانان باید از این نهضت بزرگ، درس وحدت، عزت، عدالتخواهی، آزادیخواهی، شجاعت و پایبندی به ارزشهای اسلامی را بیاموزند. کربلا میراث مشترک همه مسلمانان است و نباید وسیله تفرقه و اختلاف قرار گیرد. آنچه حضرت امام حسین رضی الله عنه برای آن جان خود را فدا کرد، احیای ارزشهای اسلام، اصلاح جامعه، دفاع از کرامت انسان و زنده نگه داشتن روح امر به معروف و نهی از منکر بود؛ اهدافی که همچنان برای امت اسلامی زنده و ضروری هستند.
پیام کربلا به امت اسلامی آن است که حق هرگز با کثرت باطل سنجیده نمیشود و عزت مؤمن در پایداری بر اصول الهی نهفته است. مسلمانان باید از سیره امام حسین رضی الله عنه بیاموزند که در برابر ظلم، استبداد، فساد و انحراف سکوت نکنند، اما در عین حال وحدت امت، اعتدال در اندیشه و پایبندی به روش اهل سنت و جماعت را حفظ نمایند. جامعهای که روحیه ایثار، عدالتخواهی، مسئولیتپذیری و دفاع از حق را از مکتب حسین رضی الله عنه بیاموزد، هرگز در برابر دشمنان اسلام احساس ضعف و حقارت نخواهد کرد.
در پایان، میتوان گفت که قیام امام حسین رضیاللهعنه یکی از درخشانترین و ماندگارترین صفحات تاریخ اسلام و نماد جاودانه ایمان، آزادگی، عزت و ایستادگی در برابر ظلم و استبداد است. آن حضرت با ایثار جان خویش، از ارزشهای اصیل اسلام، کرامت انسانی، عدالت و حقطلبی پاسداری کرد و الگویی ماندگار برای همه مسلمانان و آزادگان جهان بر جای گذاشت. از اینرو، پیام کربلا تنها به یک مقطع تاریخی محدود نمیشود، بلکه چراغی فروزان برای همه نسلهاست.
قیام امام حسین میراث مشترک امت اسلامی است و باید عامل همگرایی، بیداری و اصلاح باشد، نه زمینهساز اختلاف و تفرقه. قیام امام حسین رضیاللهعنه مسلمانان را به وحدت، عدالتخواهی، آزادگی، مقاومت در برابر ظلم، پاسداری از کرامت انسانی و پایبندی به ارزشهای اسلامی فرا میخواند. اهدافی که آن حضرت برای تحقق آنها جان خود را فدا کرد، یعنی احیای دین، اصلاح جامعه، اقامه امر به معروف و نهی از منکر و دفاع از حق، همچنان از مهمترین نیازهای امت اسلامی در هر عصر و زمان به شمار میرود
والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.
