پس از تسلط طالبان بر افغانستان، گزارشهای متعددی از ایجاد و فعالیت شبکههای گستردهی تبلیغاتی و سایبری وابسته به این گروه منتشر شده است. گفته میشود این شبکهها زیر نظر نهادهای مختلف حکومتی فعالیت میکنند و مأموریت اصلی آنان در فضای مجازی، دفاع از سیاستهای طالبان، تخریب منتقدان و بیاعتبارسازی مخالفان سیاسی و فکری است.
بخش قابل توجهی از فعالیت این حسابها در شبکههای اجتماعی به توهین، دشنام، تحقیر و حملات شخصی علیه روزنامهنگاران، فعالان مدنی، دانشگاهیان و منتقدان طالبان اختصاص دارد. از این رو، این پرسش اساسی مطرح میشود که آیا چنین رفتاری با آموزههای دینی و اسلامی که طالبان خود را مدافع آن میدانند، سازگار است؟
طالبان یک جریان مذهبی است که مدعی پیروی از قرآن کریم و سنت پیامبر اسلام است. بنابراین، سنجش رفتار آنان با معیارهای قرآنی و نبوی، امری طبیعی و ضروری است.
گفتوگو در قرآن
قرآن کریم، کتاب هدایت مسلمانان، بیش از آنکه کتاب تحمیل و اجبار باشد، کتاب دعوت، استدلال و گفتوگو است. بخش مهمی از آیات قرآن در قالب گفتوگو میان پیامبران و اقوام آنان بیان شده است. گفتوگوی حضرت ابراهیم با ستارهپرستان و بتپرستان، گفتوگوی حضرت موسی با فرعون، و مکالمات حضرت سلیمان با ملکه سبا نمونههایی روشن از این روش قرآنیاند.
علاوه بر این، در دهها مورد خداوند با فرمان «قُل» (بگو) پیامبر اسلام را مأمور میسازد تا با مخالفان، منکران و حتی دشمنان خود وارد گفتوگو شود و پیام الهی را از راه استدلال و اقناع به آنان برساند. این تکرار گسترده نشان میدهد که منطق قرآن، منطق گفتوگو است، نه منطق توهین و تحقیر.
آداب گفتوگو در قرآن
قرآن کریم تنها به اصل گفتوگو بسنده نمیکند، بلکه برای آن چارچوبها و اصول اخلاقی مشخصی نیز تعیین مینماید.
۱. جدال به شیوه نیکو
خداوند در سوره عنکبوت میفرماید:
«وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ»
«با اهل کتاب جز به شیوهای نیکوتر و پسندیدهتر مجادله نکنید.»
این آیه نشان میدهد که حتی در شرایط اختلاف عقیدتی نیز مسلمانان موظفاند از روشهای محترمانه، منطقی و اخلاقی استفاده کنند.
۲. سخن نرم، حتی با ستمگران
در سوره طه، خداوند به موسی و هارون دستور میدهد که هنگام رویارویی با فرعون ـ نماد استبداد و طغیان ـ نیز از خشونت کلامی پرهیز کنند:
«فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى»
«با او سخنی نرم بگویید، شاید پند گیرد یا بیمناک شود.»
اگر قرآن حتی در برابر فرعون سخن نرم را توصیه میکند، به طریق اولی دشنام و توهین به مخالفان سیاسی و فکری نمیتواند رفتاری قرآنی باشد.
۳. گفتار استوار و شایسته
قرآن مسلمانان را به «قول سدید» و «قول معروف» فرا میخواند؛ یعنی سخنی استوار، منطقی، درست و پسندیده. در منطق قرآن، ارزش یک سخن به میزان استدلال، صداقت و اخلاقی بودن آن است، نه به حجم توهین و تحقیر.
۴. گذشت در برابر جاهلان
قرآن کریم از مؤمنان میخواهد که حتی در برابر افراد نادان و توهینگر نیز کرامت اخلاقی خود را حفظ کنند:
«وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا»
«و هنگامی که جاهلان آنان را مخاطب قرار میدهند، با سلام و آرامش پاسخ میدهند.»
این آموزه قرآنی نشان میدهد که پاسخ توهین، توهین نیست؛ بلکه خویشتنداری و حفظ ادب است.
۵. شنیدن سخن دیگران
در نگاه قرآن، گفتوگو تنها سخن گفتن نیست؛ بلکه شنیدن سخنان دیگران نیز بخشی از آن است. قرآن کسانی را ستایش میکند که سخنان گوناگون را میشنوند و از بهترین آن پیروی میکنند. این روحیه، نشانه اعتماد به حقیقت و احترام به عقلانیت است.
خشونت کلامی و فرهنگ فحاشی
با توجه به این اصول روشن، خشونت کلامی، دشنام، تحقیر و ترور شخصیت هیچ جایگاهی در اخلاق قرآنی ندارد. فحاشی نه نشانه قدرت است و نه نشانه حقانیت؛ بلکه غالباً نشانه ناتوانی از استدلال و ضعف در اقناع مخاطب است.
متأسفانه طالبان، چه در عرصه واقعی و چه در فضای مجازی، بارها رفتاری برخلاف این آموزهها از خود نشان دادهاند. در عرصه عمومی، زبان زور و اجبار را برگزیدهاند و در شبکههای اجتماعی نیز بسیاری از حامیان و حسابهای وابسته به آنان به توهین، تهدید و تخریب شخصیت منتقدان روی آوردهاند.
چنین رفتاری نه با روح قرآن سازگار است و نه با سیره پیامبر اسلام. قرآن به گفتوگو، استدلال، اخلاق و مدارا دعوت میکند؛ در حالی که فرهنگ فحاشی و خشونت کلامی، فضای تفاهم و گفتوگو را از میان میبرد و جامعه را به سوی نفرت و تفرقه سوق میدهد.
اگر طالبان مدعی پیروی از قرآن و سنتاند، نخستین گام آن است که در گفتار و رفتار خود به همین اصول پایبند باشند؛ زیرا هیچ حکومتی با دشنام مشروعیت نمییابد و هیچ اندیشهای با توهین برتری خود را ثابت نمیکند.
