امروز، در روز جهانی اینترنت امن، زمانی مناسب است تا دربارهی وضعیت اینترنت، نظارت و آزادی بیان در افغانستان تأمل کنیم. اینترنت بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای ارتباطی، اطلاعرسانی و سازماندهی اجتماعی در جهان امروز شناخته میشود، اما در فضای افغانستان—بهویژه پس از تسلط طالبان—این ابزار با محدودیتها، تهدیدها و چالشهای جدی مواجه شده است. در این تحلیل میکوشیم وضعیت کنونی را در سه محور اصلی بررسی کنیم: دسترسی و کیفیت اینترنت، نظارت و کنترل، و آزادی بیان و رسانههای دیجیتال.
۱. دسترسی و کیفیت اینترنت
در سالهای اخیر، دسترسی به اینترنت در افغانستان تا حد زیادی رشد کرده بود. نسلهای جدید، بهویژه در شهرهای بزرگ، از اینترنت برای آموزش، کار، کسبوکار و ارتباط با جهان استفاده میکردند. پلتفرمهای آموزشی آنلاین، خدمات مالی دیجیتال، تجارت الکترونیک و حتی جنبشهای اجتماعی، از طریق اینترنت شکل گرفتند و گسترش یافتند.
اما پس از تسلط طالبان، وضعیت دسترسی به اینترنت با چالشهای جدی مواجه شده است:
- کیفیت پایین و قطعیهای مکرر: در بسیاری از مناطق، کیفیت اینترنت کاهش یافته و قطعیهای طولانیمدت ادامه دارد، بهویژه در مناطق روستایی که پیشتر نیز خدمات ضعیفتر بود.
- محدودیتهای شبکهای: گزارشهایی از اعمال فیلترینگ در شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای ارتباطی منتشر شده که باعث اختلال در دسترسی شهروندان به منابع اطلاعاتی آزاد شده است.
- هزینههای بالای اینترنت: با کاهش ثبات اقتصادی و بالا رفتن هزینهها، دسترسی به اینترنت برای بسیاری از خانوادهها تبدیل به یک چالش مالی شده است.
در نتیجه، اینترنت که زمانی به چشم پناهگاهی برای دسترسی آزاد به اطلاعات و ابزار توسعه تبدیل شده بود، اکنون برای بسیاری از شهروندان تبدیل به ابزاری نهچندان قابلاتکا شده است.
۲. نظارت، کنترل و امنیت دیجیتال
بعد از بهقدرترسیدن طالبان، نگاه به اینترنت نه تنها در چارچوب توسعه و آموزش، بلکه بهصورت ابزار نظارت و کنترل جامعه سازماندهی شده است. دریافت گزارشها و مشاهدات مختلف نشان میدهد که:
- نظارت دیجیتال افزایش یافته است: رسانهها، فعالان اجتماعی و شهروندان عادی گزارش دادهاند که فعالیتهای آنلاین آنها تحت نظر است و در برخی موارد پیامهای شخصی یا عمومی آنها رصد میشود.
- کنترل پیامرسانها و شبکههای اجتماعی: پلتفرمهای ارتباطی مانند واتساپ، تلگرام و فیسبوک در بعضی موارد غیررسمی فیلتر یا محدود شدهاند تا پیامهای معنادار و سازمانیافته را کند یا مسدود کنند.
- تهدید به پیگرد در فضای مجازی: اظهارات یا پستهایی که با خط مشی رسمی مغایرت داشته باشند، بارها با تهدید، بازداشت یا فشارهای امنیتی همراه شدهاند. این پیامدها باعث خودسانسوری در میان کاربران شده است.
این نوع نظارت، نه برای حفاظت از کاربران، بلکه برای کنترل اطلاعات و مهار هرگونه صدای مخالف تلقی میشود—پدیدهای که در بسیاری از جوامع بسته دیده میشود، اما وقتی در بستری مانند افغانستان که ساختارهای حقوقی و نظارتی مستقل ضعیفاند اتفاق میافتد، پیامدهایش عمیقتر میشود.
۳. آزادی بیان و رسانههای دیجیتال
آزادی بیان در اینترنت یکی از مؤلفههای اصلی روز جهانی اینترنت امن است؛ اما در افغانستان این آزادی با محدودیتهای چندگانه روبرو شده است:
- سرکوب فعالان رسانهای و کاربران آنلاین: گزارشهای مستمر از بازداشت یا تهدید خبرنگاران، وبلاگنویسان و فعالان شبکههای اجتماعی منتشر میشود. حتی پستهای شخصی دربارهی حقوق بشر، وضعیت زنان، یا انتقاد از قوانین جدید، میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.
- خودسانسوری: در چنین فضای ناپایدار، بسیاری از کاربران یا رسانههای مستقل برای جلوگیری از پیامدهای امنیتی، خودبهخود از طرح مسائل حساس پرهیز میکنند یا محتوای خود را محدود میسازند.
- فقدان نهادهای مدنی حمایتی: زمانی که ندای انتقاد از قدرت، در رسانههای سنتی و دیجیتال حمایت نمیشود، اینترنت بهعنوان آخرین سنگر صداسازی نیز کارکرد خود را از دست میدهد.
در نتیجه، آزادی بیان در افغانستان از یک ابزار فعالِ مشارکت اجتماعی تبدیل شده به فضایی ناامن که شهروندان برای حفظ جان، خانواده و معیشت خود از ابراز افکار مهم خود اجتناب میکنند.
نتیجهگیری
روز جهانی اینترنت امن یادآور این نکته است که اینترنت نه صرفاً تکنولوژی است، بلکه فضایی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است؛ فضایی که میتواند ابزار آزادی، توسعه و اشتراکگذاری باشد، اما همزمان میتواند به ابزار کنترل، سرکوب و محدودیت تبدیل شود.
در افغانستان امروز:
- اینترنت همچنان دسترسی دارد، اما کیفیت و پایداریاش کاهش یافته است؛
- نظارت و کنترل دیجیتال به گونهای شکل گرفته که امنیت کاربران قربانی میشود؛
- آزادی بیان در فضای آنلاین به واسطهی تهدید، بازداشت و خودسانسوری به شدت آسیب دیده است.
اگر اینترنت قرار است امن باشد، باید شامل نهفقط حفاظت فنی کاربران، بلکه پشتیبانی از آزادی بیان، امنیت اطلاعات و حق دسترسی به اطلاعات بدون سانسور باشد. در افغانستان، تحقق این اهداف نیازمند تغییرات ساختاری در حوزههای حقوقی، امنیتی و فرهنگی است—چیزی که تنها با فشار جمعی، آگاهی عمومی و حمایتهای بینالمللی ممکن خواهد شد.
بهمناسبت روز جهانی اینترنت امن، این سؤال باقی میماند:
آیا اینترنت در افغانستان صرفاً ابزاری برای دسترسی بهتر به جهان است، یا باید به ابزاری برای آزادی، عدالت و آسیبزدایی از جامعه بدل شود؟ پاسخ به این پرسش، روشن میکند که «امن» بودن اینترنت فراتر از فیلترشکن و سرعت، به آزادی واقعی کاربران گره خورده است.
