در روزهای اخیر، تشدید تنشها در مرزهای تاجیکستان و افغانستان بار دیگر نگاهها را به وضعیت ناپایدار امنیتی این منطقه حساس جلب کرده است. دو حمله جداگانه که از خاک افغانستان انجام شد و به گفته دفتر مطبوعاتی ریاستجمهوری تاجیکستان، در مجموع ۱۰ کشته و زخمی برجای گذاشت، نشاندهندۀ روند رو به افزایش ناامنی مرزی است؛ روندی که مقامات دوشنبه میگویند ریشه آن در خاک افغانستان و در ضعف مدیریت امنیتی طالبان قرار دارد.
این حملات، نخستین موارد از این دست نیست. پیشتر نیز در حملهای به محل کار کارکنان شرکت استخراج طلای «شاهین اسام» در ولایت ختلان، سه شهروند چین جان باختند. این حادثه باعث شد مقامات تاجیکستان با شدت بیشتری نسبت به حضور شبکههای جرمی، قاچاقچیان مواد مخدر، و گروههای مسلح که از خاک افغانستان فعالیت میکنند، هشدار دهند. در واکنش به این حوادث، امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، دستور داده است که نهادهای امنیتی وضعیت مرزها را به طور جدی بررسی کرده و تدابیر بیشتر برای تقویت امنیت مشترک اتخاذ کنند.
مرزهای افغانستان ـ تاجیکستان؛ منطقهای در آستانه بحران
مرز بیش از ۱۳۵۰ کیلومتری افغانستان با تاجیکستان برای سالها یکی از حساسترین مرزهای منطقه بوده است. این منطقه که بخشی از آن از مسیر رودخانه آمو جریان دارد، از نظر جغرافیایی دشوار و از نظر اجتماعی و امنیتی پیچیده است. پس از سقوط دولت پیشین افغانستان و تسلط طالبان، اهمیت این مرز دوچندان شد؛ زیرا بسیاری از گروههای مسلح، قاچاقچیان و شبکههای جرمی که پیشتر تحت فشار قرار داشتند، اکنون فضای بیشتری برای فعالیت یافتهاند.
تاجیکستان از همان آغاز بازگشت طالبان به قدرت، موضع محتاطانه و انتقادی نسبت به آنان اتخاذ کرده است. دولت دوشنبه بارها هشدار داده که طالبان نتوانستهاند امنیت را در مرزها تأمین کنند و گروههای افراطی، از جمله برخی شاخههای داعش و قاچاقچیان مواد مخدر، با استفاده از خلأهای امنیتی، آزادانه در مناطق مرزی گشتوگذار دارند. حملات اخیر نیز در همین چارچوب ارزیابی میشود.
طالبان؛ عامل کلیدی در ناامنی مرزی
طالبان به عنوان گروه حاکم در افغانستان مسئولیت مستقیم تأمین امنیت در مرزهای این کشور را بر عهده دارند؛ اما عملکرد آنان، بهویژه در مناطق شمالی، با انتقادهای گسترده روبهرو است.
چند عامل، نقش طالبان در ناامنسازی مرزهای مشترک با تاجیکستان را برجسته میسازد:
- ناتوانی یا بیمیلی در مهار گروههای مسلح
بسیاری از گروههای افراطی و شبکههای قاچاق مواد مخدر در شمال افغانستان فعالاند و طالبان تاکنون توانایی مؤثر برای کنترل آنان نشان ندادهاند. حتی گزارشهایی وجود دارد که برخی فرماندهان محلی طالبان با این گروهها همکاری دارند یا در برابر آنان چشمپوشی میکنند.
- رقابتهای داخلی و پراکندگی قدرت
طالبان یک ساختار یکپارچه و کاملاً منسجم ندارند. فرماندهان محلی در ولایتهایی چون بدخشان، تخار و قندوز گاه سیاستها و دستورهای مرکز را نادیده میگیرند و با شبکههای محلی تعاملات مشکوک دارند. همین وضعیت باعث شده کنترل واقعی مرزها از دست طالبان خارج شود.
- استفاده برخی گروههای مخالف تاجیکستان از خاک افغانستان
در شمال افغانستان عناصری از گروههای ضدحکومتی تاجیک، از جمله اعضای داعش خراسان یا گروههای کوچک دیگر حضور دارند که تاجیکستان را هدف قرار میدهند. طالبان نه تنها نتوانستهاند این گروهها را کاملاً مهار کنند، بلکه گاهی در مقابل آنها بیتفاوت بودهاند.
تشدید نگرانیهای منطقهای
حوادث اخیر به صورت مستقیم نه تنها تاجیکستان، بلکه چین، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی را نیز نگران کرده است. کشتهشدن سه کارمند چینی در ولایت ختلان پیام روشنی برای پکن بود؛ کشوری که میلیاردها دلار سرمایهگذاری در منطقه دارد و حضورش در آسیای مرکزی از نظر اقتصادی و ژئوپولیتیک بسیار مهم است.
روسیه نیز که پایگاه نظامی در تاجیکستان دارد، امنیت مرزهای جنوبی کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی را خط قرمز خود میداند. افزایش حملات از خاک افغانستان، مسکو را در برابر این پرسش قرار داده است که طالبان بهعنوان حکومتی که مدعی تأمین امنیت است، تا چه حد قابل اعتمادند.
پیامدهای احتمالی ادامه بحران
اگر روند کنونی ادامه یابد، چند پیامد قابل پیشبینی است:
- افزایش درگیریهای مرزی و احتمال کشیدهشدن تنشها به داخل خاک تاجیکستان
- تقویت حضور و فعالیت گروههای تروریستی در شمال افغانستان
- کاهش اعتماد کشورهای منطقه به طالبان
- تشدید رقابتهای ژئوپولیتیک میان قدرتهای منطقهای
- تقویت تمایل تاجیکستان برای همکاری امنیتی گستردهتر با روسیه و چین
جمعبندی
آنچه امروز در مرزهای افغانستان و تاجیکستان رخ میدهد، تنها یک سلسله حوادث پراکنده نیست؛ بلکه نشانهای از بحرانیتر شدن امنیت مرزی در منطقه است. طالبان که اکنون مسئول امنیت افغانستاناند، نتوانستهاند به نگرانیهای تاجیکستان پاسخ دهند. خلأ امنیتی در شمال افغانستان، فعالیت گروههای قاچاق و تروریستی، و حملات مرزی اخیر، همگی بیانگر این واقعیتاند که مرزهای شمالی افغانستان به سمت بیثباتی بیشتر در حرکت است.
برای تاجیکستان، این وضعیت نه تنها یک چالش امنیتی، بلکه تهدیدی برای ثبات ملی و منطقهای است. اگر طالبان اقدام جدی برای کنترل مرزها انجام ندهند، احتمال گسترش بیثباتی و افزایش تنشهای مرزی بیش از پیش قوت خواهد گرفت؛ امری که میتواند کل آسیای مرکزی را وارد مرحلهای جدید از ناامنی و رقابتهای سیاسی کند.
