کلاهِ کج؛ نمادِ مردی که الگو شد

دسته: تحلیل
نویسنده: مهرزاد عظیمی
1404/06/10
12:57 ب.ظ
بازدید: 39

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در دلِ کوه‌های سر به فلک کشیدهٔ هندوکش، در میانۀ طوفان‌های سهمگین تاریخ، نام‌هایی هستند که از اسطوره‌ها شکوهمندتر می‌درخشند؛ نام‌هایی که بیانشان هم‌پیمانه با بلندای قله‌هاست و تحلیل‌شان نیازمند فرود آمدن به ژرفای دره‌های پرپیچ و خمِ زمانه. از جمله این نام‌های تابناک و در عین حال پرابهام، «فرمانده بزرگ احمد شاه مسعود» است؛ شیر دره پنجشیر، استراتژیستی بی‌همتا و فرمانده‌ای که زندگی‌اش حماسه‌ای برای آزادی بود و مرگ‌ش تراژدیِ ملتی شد. سخن گفتن از او گذشتن از میدانی مین‌گذاری شده از حب و بغض‌هاست. او تیزهوشیِ یک فرمانده را با ایمانِ یک مجاهد درآمیخت، اما تاریخ او را در آتش نقدهای سیاسی نیز سوزانده است. اینک، در سکوتِ آرامشِ قهرمانان، به تماشای ایستاده‌ایم که هرگز نخوابید.

در دلِ کوه‌های سر به فلک کشیدهٔ هندوکش، در میانۀ طوفان‌های سهمگین تاریخ، نام‌هایی هستند که از اسطوره‌ها شکوهمندتر می‌درخشند؛ نام‌هایی که بیانشان هم‌پیمانه با بلندای قله‌هاست و تحلیل‌شان نیازمند فرود آمدن به ژرفای دره‌های پرپیچ و خمِ زمانه. از جمله این نام‌های تابناک و در عین حال پرابهام، «فرمانده بزرگ احمد شاه مسعود» است؛ شیر دره پنجشیر، استراتژیستی بی‌همتا و فرمانده‌ای که زندگی‌اش حماسه‌ای برای آزادی بود و مرگ‌ش تراژدیِ ملتی شد. سخن گفتن از او گذشتن از میدانی مین‌گذاری شده از حب و بغض‌هاست. او تیزهوشیِ یک فرمانده را با ایمانِ یک مجاهد درآمیخت، اما تاریخ او را در آتش نقدهای سیاسی نیز سوزانده است. اینک، در سکوتِ آرامشِ قهرمانان، به تماشای ایستاده‌ایم که هرگز نخوابید.
وقتی سخن از این فرمانده بزرگ به میان می‌آید، گفتگو دشوار می‌شود؛ چرا که به همان میزان که از تیزهوشی، شجاعت و تدبیرِ مثال‌زدنی‌اش حکایت می‌کنیم، باید پذیرای اشتباهات بزرگ سیاسی او نیز باشیم؛ موضوعی که در این یادداشتِ مناسبتی، بدان نخواهیم پرداخت.
هرچند سخن گفتن در باره‌ای سقراط نیاز به ارسطور و افلاطون دارد، اما با همه کمی و کاستی که دارم می خواهم زندگی فرمانده مسعود بزرگ را در دو مرحله اصلی به کنکاش بگیرم:

۱. دوران جهاد و تحول فکری:
مسعود در سپیده‌دم جهاد، با درکی عمیق و باوری راسخ، با آرمان برپایی حکومتی اسلامی به پیکار برخاست. اما به تدریج دریافت که معضل اصلی جامعه افغانستان، ریشه در مسائل قومی، زبانی و هویتی دارد. از این رو، مسیر خویش را جدا ساخت و به جمعیت اسلامی به رهبری استاد ربانی پیوست. قهرمان ملی تا پیروزی مجاهدین، به حکومتی اسلامی با محوریت «امت» باور داشت؛ اما آنگاه که ناسازگاری برخی جریان‌ها را با عدالت اجتماعی و مفهوم امت اسلامی دید، دریافت که مشکل بنیادین، عدم پذیرش دیگران از سوی برخی افراطیون پشتون است. بنابراین، با جدیتی تمام در مقابل ائتلافی قومی ایستاد و از حکومت استاد ربانی — که در آن وزیر دفاع بود — حمایت کرد که در این زمینه هم حرف ها و حدیث های وجود دارد که این‌جا به آن نمی پردازم.

همچنین بخوانید: نشست تغییرات اقلیمی در ننگرهار؛ طالبان: جهان مسئولیت خود را در قبال افغانستان ادا کند

۲. دوران پس از پیروزی و مقاومت:
پس از پیروزی مجاهدین و در دوران مقاومت در برابر طالبان، مسعود دریافت که این گروه نوظهور نه به اسلام باور دارد، نه به قرآن احترام می‌گذارد و نه اصل مشورت و هم‌فکری را رعایت می‌کند. او مشاهده کرد که چگونه داکتر نجیب به ملا عمر تکیه کرد و چگونه حکمتیار، طالبان را به حکومت استاد ربانی ترجیح داد.‌ هنگامی که طالبان تحت مدیریت استخبارات پاکستان پا به عرصه وجود گذاشتند، فرمانده مسعود و استاد ربانی، با نگاهی مبتنی بر حکومت امت‌محور، به آنها حسن نیت نشان دادند و پای میز گفتگو نشستند. اما طالبان همزمان با مذاکره، به جنگ و خونریزی ادامه دادند تا اینکه موفق به اشغال کابل و بسیاری از ولایات شدند. در این هنگام، مسعود راه فرار در پیش نگرفت، بلکه پرچم مقاومت در برابر طالبان را برافراشت. هرچند در این برهه نیز از لغزش‌های سیاسی مبرا نبود و فرصت‌های طلایی زیادی برای تعامل و حفظ قدرت وجود داشت که به درستی از آنها بهره‌برداری نشد.

وصیت فرمانده؛ از عمل تا ظاهر:
پس از شهادت فرمانده مسعود به دست مزدوران تروریست، به جای آنکه رفتارها و عملکردهای استراتژیک او الگوی پیروان و بازماندگانش قرار گیرد، ظواهر و شمایل او بود که به نماد تبدیل شد؛ نوع لباس پوشیدن، سبک کلاه بر سر گذاشتن و برخی حرکات و حالاتش تقلید شد. همگان به تقلید از اکت و اداهای او پرداختند، غافل از اینکه هر کسی مسعود نمی‌شود.

اینکه بازماندگانش تا چه اندازه به این اسطوره تاریخ خیانت کردند و چگونه از نام او نان خوردند و به مقام و موقعیت رسیدند، نیاز به شرح و بسط ندارد. چرا که به حکم سخن حکیم بلخ، «آفتاب آمد دلیل آفتاب». اما واقعیت امر این است که بزرگ‌ترین خیانت‌ها را در حق مسعود، کسانی روا داشتند که بیشتر از همه ادای وفاداری به او را در سینه می‌کوبیدند.

همچنین بخوانید: طالبان معاش کارمندان وزارت معارف را تا امر ثانی نمی‌پردازند

سخن پایانی:
حقیقت این است که آنچه فرمانده مسعود را سر و گردنی از دیگر سیاستمداران و فرماندهان بلند کرد و او را به الگویی برای نسل جوان بدل ساخت، «مسعودِ جوان» با همان اندیشه‌های اولیه نبود، بلکه «فرمانده پخته‌ای» بود که به درکی عمیق از مشکلات اصلی افغانستان رسیده بود. اما افسوس که رهروان خائن و بردۀ قدرت، هرگز جرئت نکردند خط و مشی واقعی او را دنبال کنند و آنچنان که باید در برابر شونیست‌های برتری‌طلب بایستند. همگی زیر یوغ همان تفکر افتادند و برای حفظ منافع شخصی و گروهی خویش، بزرگ‌ترین خیانت‌ها را به آرمان‌های مسعود روا داشتند؛ تا آنجا که پس از بیست سال حضورش پررنگ ده‌ها کشور خارجی، بار دیگر طالبان میهن را اشغال کردند و آن رهروان ناکاره، میدان را خالی کردند و گریختند.

نوشته های مرتبط :