فاشیسم تاجیکی و روشن‌فکرستیزی

دسته: تحلیل
نویسنده: تحریریه روایت
1402/02/14
11:36 ق.ظ
بازدید: 12

یکی از علایم و نشانه‌های دیگری ظهور گرایش فاشیستی در میان شماری از جوانان تاجیک‌تبار، روشن‌فکرستیزی آنان است. شماری از جوانان تاجیک‌تبار روشن‌فکران را متهم می‌کنند که اهل عمل نیستند و فقط حرف می‌زنند و بس. از منظرِ شماری از نسلِ جوان تاجیک کسی که اسلحه گرفته و در کوه‌ها نجنگد، حرف‌هایش هیچ ارزشی ندارد. آن‌ها بارها گفته‌اند که یک چریکِ اهل عمل را بر صد روشن‌فکر ترجیح می‌دهند. البته این گرایش، چیزی نیست که پس از تسلط مجدد طالبان به وجود آمده باشد. قبل از آن نیز جوانان تاجیک‌تبارِ ما به فرماندهان جهادی بیش‌تر از روشن‌فکران اهمیت قایل بودند.

دو نکته‌ای را که می‌خواهم در این‌جا روی آن تاکید کنم یکی این است که تاکید بر عمل به جای اندیشه از ویژگی‌های فاشیسم است. فاشیست‌ها خیلی اهل گفتگو و اندیشه‌پردازی نیست، از روشنفکر خوشش نمی‌آید و همواره نویسندگان و اهل قلم را متهم می‌کند که زیاد می‌حرفند اما کم‌تر عمل می‌کنند.

فاشیسم، نظام‌های نظری را در خدمت جلوگیری از کنش عامدانه دانسته و عامل انفعال و سست‌عنصری می‌داند. موریس بارس، یکی از نظریه‌پردازان فاشیسم، در بارة نظام‌های نظری می‌گوید: «کودک گرفتار در واژه‌های محض رابطه‌اش با تمامی واقعیت قطع می‌شود: آموزه‌ی کانتی او را از خاک نیاکانش ریشه‌کن می‌کند. دیپلم سطحی چیزی را خلق می‌کند که می‌توان پرولتاریای فارغ‌التحصیلان بنامیم. این کیفرخواست ما علیه دانشگاه‌ها است؛ آن‌چه بر سر محصول آن در جامعه، یعنی روشنفکر رخ می‌دهد این است که به دشمن جامعه تبدیل می‌شود.» جنتیله، روشنفکران را محصول حرامزادة رنسانس ایتالیایی می‌دانست که فقط یک ناظر بی‌احساس است و کدام تعهد و پایبندی به مبارزه ندارند. او روشنفکر را کسی معرفی می‌کرد که :«تمامی شوروشوق‌ها در سینه‌اش می‌میرد و از خیابان‌هایی می‌گریزد که مردم در آن‌ها می‌جنگند، رنج می‌برند و می‌میرند، و خود در ایمنی و آسایش به نظاره می‌ایستند.»

همچنین بخوانید: چرا نباید همه پشتون‌ها را متعصب خواند؟

فاشیسم بیش‌تر خود را یک ایمان می‌داند تا اندیشه. و از هواداران خود می‌خواهد که آموزه‌های فاشیستی را باور داشته باشند، نه اینکه درک کنند.

تجربه نشان داده است هر جایی که فاشیسم رشد کند و هوادار بیابد، خردستیزی، مخالفت با روشنفکران و نظام‌های نظری نیز رواج می‌یابد. من در طول سال‌های ‌های گذشته بارها شاهد بوده ام که کاربران شبکه‌های اجتماعی در افغانستان – تحت تاثیر افراطیت قومی – با اشاره به یک طرفی از منازعه، همواره تاکید کرده که منطق کارساز نیست و باید وارد اقدام شد. اگرچه در این عبارت عامل ناکارآمدی منطق طرف دیگر قضیه معرفی می‌شود، اما نفس این جمله بی‌باوری گویندگان به منطق را نیز برملا می‌کند.

اما دومین نکته‌ای را که می‌خواهم برای تصحیح ذهنیت جوانان ما اشاره کنم این است که شما تصور نکنید روشن‌فکر اهل عمل نیست. روشن‌فکر نیز در برابر قدرت می‌ایستد و مقاومت می‌کند، اما مقاومت او از جنس دیگری است. به قول اریک فروم، مقاومتی است در برابر افکار پوسیده و اندیشه‌های سنتی. روشن‌فکر کسی است که از کلیشه‌ها و افکارِ عمومی فرمان نمی‌برد و همه چیز را به دم تیغ نقادی می‌سپارد، نیمه‌خفتگان را بیدار می‌کند و برای شان جرئت اندیشیدن را می‌آموزاند. روشن‌فکر از تنها چیزی که فرمان می‌برد خرد و عقل است، نه چیزی دیگر.

اندیشه‌ای را که روشن‌فکر تولید می‌کند، نباید دست کم گرفت. اریک فروم در باره‌ی سرشت انقلابی اندیشه از برتراند راسل نقل می‌کند که می‌گفت: «انسان از اندیشه بیش از هر چیزی دیگر روی زمین می‌ترسد – بیش‌تر از ویرانی، حتا بیش‌تر از مرگ. اندیشه برانداز و انقلابی است، مخرب و طاقت‌فرسا؛ اندیشه نسبت به تبعیض، نهادهای رسمی و عادت‌های بی‌درد سر، بی‌رحم است؛ اندیشه آنارشیست و بی‌قانون است، بی‌اعتنا به قدرت، بی‌توجه به حکمت تثبیت‌شده‌ی دیرین.»

همچنین بخوانید: فاشیسم تاجیکی و تقدیس خشونت

نوشته های مرتبط :