از گندمک تا امروز؛ وطن‌فروشی شاهانی که استقلال را شعار دادند

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
2026/05/28
9:48 ق.ظ
بازدید: 33

پایگاه خبری تحلیلی روایت : روز ۲۶ می ۱۸۷۹، محمد یعقوب‌خان، امیر وقت افغانستان، در قراردادی به نام «معاهده گندمک» کنترل سیاست خارجی افغانستان_خراسان را به بریتانیا واگذار کرد و بخش‌هایی از خاک میهن را از دست داد. در برابر این امتیازات، شش لک روپیه سالانه و قول حمایت دریافت کرد. اما نام این معاهده در تاریخ به عنوان نماد «وطن‌فروشی» ثبت شد؛ خیانتی که همچنین اوج عوام‌فریبی شاهان افغانستان بود زیرا علاوه واگذاری خاک افغانستان، این گونه وانمود کردند که گویا استقلال افغانستان را بدست آورده اند. البته رویه در داخل، سرکوب و خفقان؛ در برابر بیگانه، سر تسلیم و کرنش. این الگو، متأسفانه در مقاطع مختلف تاریخ افغانستان تکرار شد.

روز ۲۶ می ۱۸۷۹، محمد یعقوب‌خان، امیر وقت افغانستان، در قراردادی به نام «معاهده گندمک» کنترل سیاست خارجی افغانستان_خراسان را به بریتانیا واگذار کرد و بخش‌هایی از خاک میهن را از دست داد. در برابر این امتیازات، شش لک روپیه سالانه و قول حمایت دریافت کرد. اما نام این معاهده در تاریخ به عنوان نماد «وطن‌فروشی» ثبت شد؛ خیانتی که همچنین اوج عوام‌فریبی شاهان افغانستان بود زیرا علاوه واگذاری خاک افغانستان، این گونه وانمود کردند که گویا استقلال افغانستان را بدست آورده اند. البته رویه در داخل، سرکوب و خفقان؛ در برابر بیگانه، سر تسلیم و کرنش. این الگو، متأسفانه در مقاطع مختلف تاریخ افغانستان تکرار شد.

معاهده گندمک؛ فروش استقلال به بهای چند لک روپیه

یعقوب‌خان که در ۱۸۷۹ پس از پدرش شیرعلی‌خان به قدرت رسید، با نیروهای بریتانیایی که پس از پیروزی‌های میدانی مستقر شده بودند، روبرو شد. در ۲۶ می ۱۸۷۹، او تسلیم شد و معاهده گندمک را امضا کرد. بر اساس مفاد این معاهده، وی کنترل سیاست خارجی افغانستان را به بریتانیا سپرد و متعهد شد بدون موافقت آن کشور با هیچ دولت خارجی وارد مذاکره نشود. همچنین، مناطق کوررم، پیشین و سیبی (شامل گردنه خیبر) از قلمرو افغانستان جدا شد. در مقابل، بریتانیا قول پرداخت سالانه شش لک روپیه (حدود ۶۰۰ هزار روپیه) را داد.

استقلال نمایشی؛ شعار در برابر مردم، تسلیم در برابر بیگانه

بسیاری می دانیم که اکثریت حاکمان افغانستان در ۳٠٠ سال گذشته کسانی بودند که «در برابر مردم قهر و سرکوب، و در برابر بیگانگان فروتنی و کرنش» داشته‌اند.

صدیق فرهنگ است به نظرم در جای می نویسد که: حاکمان افغان همواره در برابر مردم «قیصر» و در برابر بیگانگان «چاکر» بودند. بارزترین مصداق این خیانتکاری دوگانه، امیر عبدالرحمن‌خان بود که با حمایت مستقیم نظامی بریتانیا بر تخت نشست اما جنایات بی شماری را آفرید. عبدالرحمن‌خان در حالی که در داخل کشور هزاران نفر را قتل‌عام کرد، در سیاست خارجی نوکری مطلق بریتانیا را می‌کرد. او خط مرزی موسوم به «دیورند» را با بریتانیا امضا کرد که بزرگ‌ترین فاجعه ژئوپلیتیکی را برای افغانستان به ارمغان آورد.

از گندمک تا طالبان؛ الگوی تکرارشونده وطن‌فروشی

متأسفانه الگوی «گندمک» نه تنها در قرن نوزدهم، بلکه در ادوار بعدی نیز تکرار شد. غبار در کتاب خود تأکید دارد که حاکمانی که در برابر قدرت‌های خارجی تسلیم محض بودند، مردم خود را فدای منافع شخصی و بقای خویش می‌کردند. در دوران معاصر، اشرف‌غنی، نمونه جدیدی از همین «وطن‌فروشی» بودند. در حالی که شعار «حکومت ملی» سر می‌دادند، اما به شدت متعصب و قوم پرست بود. در برابر دستورات واشنگتن «سر فرود آورد» و ارتش ۳۰۰ هزار نفری و تجهیزات مدرن آمریکایی را در ا ۲۰۲۱ بدون درگیری و اما خائنانه تسلیم طالبان کرد. همین آدم را امروز هستند کسانی که بابا غنی می گویند.

چندی قبل کتاب ظهور افغانستان نوین از گریگوریان را می خواندم، او در تحلیل خود از ساختار قدرت در افغانستان به این نکته اشاره می‌کند که نبود یک «هویت ملی» یکپارچه و وابستگی حاکمان به حمایت خارجی، زمینه‌ساز خیانت‌های مکرر بوده است. همانطور که یعقوب‌خان در سال ۱۸۷۹ با اولین نشانه نارضایتی به اردوگاه بریتانیا گریخت، اشرف‌غنی نیز در سال ۲۰۲۱ با اولین نشانه‌های سقوط، پر از طلا و پول به امارات متحده عربی گریخت. مردم همان مردمی هستند که در مقابل هر دو نوع خیانت، بازنده اصلی بوده‌اند.

خلاصه حرف این که معاهده گندمک نشان داد که چگونه یک حاکم ضعیف و ترسو می‌تواند منافع و خاک یک ملت را به بهای چند لک روپیه بفروشد.

نوشته های مرتبط :