پاکستان هسته‌ای و طالبان؛ هیولایی که حالا به جانِ خالق خود افتاده است

دسته: تحلیل
نویسنده: شهرام خراسانی
1405/03/07
9:44 ق.ظ
بازدید: 10

پایگاه خبری تحلیلی روایت : امروز سال‌روز نخستین آزمایش هسته‌ای پاکستان است؛ روزی که اسلام‌آباد با انجام آزمایش‌های هسته‌ای در چاغی بلوچستان، خود را وارد باشگاه قدرت‌های اتمی جهان کرد. پاکستان آن زمان این آزمایش را «ضامن بقا» و «افتخار ملی» خواند و تلاش کرد خود را به‌عنوان قدرتی بزرگ در جنوب آسیا تثبیت کند. اما در کنار این پروژهٔ هسته‌ای، پاکستان پروژهٔ دیگری را نیز در منطقه پیش می‌برد؛ پروژه‌ای که نه در آزمایشگاه‌های اتمی، بلکه در مدرسه‌های افراطی، اردوگاه‌های استخباراتی و میدان‌های جنگ افغانستان شکل گرفت: طالبان.امروز، پس از گذشت سال‌ها، همان گروهی که با حمایت استخباراتی و سیاسی پاکستان رشد کرد و در سقوط نظام جمهوری افغانستان نقش تعیین‌کننده داشت، به یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های امنیتی اسلام‌آباد تبدیل شده است. کار تا جایی رسیده که شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، آشکارا طالبان را متهم می‌کند که با هند برای بی‌ثبات‌سازی پاکستان همکاری دارند.

امروز سال‌روز نخستین آزمایش هسته‌ای پاکستان است؛ روزی که اسلام‌آباد با انجام آزمایش‌های هسته‌ای در چاغی بلوچستان، خود را وارد باشگاه قدرت‌های اتمی جهان کرد. پاکستان آن زمان این آزمایش را «ضامن بقا» و «افتخار ملی» خواند و تلاش کرد خود را به‌عنوان قدرتی بزرگ در جنوب آسیا تثبیت کند. اما در کنار این پروژهٔ هسته‌ای، پاکستان پروژهٔ دیگری را نیز در منطقه پیش می‌برد؛ پروژه‌ای که نه در آزمایشگاه‌های اتمی، بلکه در مدرسه‌های افراطی، اردوگاه‌های استخباراتی و میدان‌های جنگ افغانستان شکل گرفت: طالبان.

امروز، پس از گذشت سال‌ها، همان گروهی که با حمایت استخباراتی و سیاسی پاکستان رشد کرد و در سقوط نظام جمهوری افغانستان نقش تعیین‌کننده داشت، به یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های امنیتی اسلام‌آباد تبدیل شده است. کار تا جایی رسیده که شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، آشکارا طالبان را متهم می‌کند که با هند برای بی‌ثبات‌سازی پاکستان همکاری دارند.

این وضعیت، تناقض تلخ سیاست منطقه‌ای پاکستان را برملا می‌کند: کشوری که به قدرت هسته‌ای رسید، اما در مدیریت هیولایی که خود پرورش داده بود، درمانده ماند.

از بمب اتم تا پروژهٔ طالبان

پاکستان پس از رقابت سنگین با هند، تلاش کرد با دستیابی به سلاح هسته‌ای توازن قوا را در منطقه حفظ کند. آزمایش‌های هسته‌ای سال ۱۹۹۸، این کشور را به نخستین قدرت هسته‌ای جهان اسلام تبدیل کرد. اما هم‌زمان، ارتش و استخبارات پاکستان راهبرد دیگری را نیز دنبال می‌کردند؛ استفاده از گروه‌های نیابتی برای تأمین عمق استراتژیک در منطقه، به‌ویژه در افغانستان.

طالبان محصول همین راهبرد بودند. بسیاری از رهبران این گروه در مدرسه‌های دینی پاکستان آموزش دیدند، در خاک این کشور سازمان‌دهی شدند و با حمایت آشکار و پنهان استخبارات پاکستان قدرت گرفتند. هدف اصلی اسلام‌آباد روشن بود: ایجاد حکومتی در کابل که منافع پاکستان را تأمین کند و مانع نفوذ هند در افغانستان شود.

سال‌ها مقام‌های پاکستانی این رابطه را انکار می‌کردند، اما واقعیت‌های میدانی و اعتراف‌های متعدد بعدی نشان داد که طالبان بدون حمایت پاکستان، هرگز نمی‌توانستند به چنین قدرتی برسند.

وقتی نظام جمهوری افغانستان سقوط کرد و طالبان دوباره وارد کابل شدند، بسیاری در پاکستان این رویداد را یک پیروزی استراتژیک دانستند. برخی مقام‌های پاکستانی حتا آشکارا از «شکستن زنجیرهای بردگی» سخن گفتند. اسلام‌آباد تصور می‌کرد اکنون حکومتی کاملاً نزدیک به خود در کابل دارد؛ حکومتی که هم نفوذ هند را کاهش می‌دهد و هم منافع امنیتی پاکستان را تضمین می‌کند.

اما سیاست منطقه‌ای همیشه مطابق خواست طراحانش پیش نمی‌رود. طالبان پس از بازگشت به قدرت، به تدریج نشان دادند که الزاماً حاضر نیستند کاملاً در چارچوب خواست‌های پاکستان حرکت کنند. مهم‌تر از همه، مسئلهٔ تحریک طالبان پاکستان (تی‌تی‌پی) بود؛ گروهی که اسلام‌آباد آن را تهدیدی جدی برای امنیت داخلی خود می‌داند.

پاکستان بارها طالبان افغانستان را متهم کرده که به تی‌تی‌پی پناه داده‌اند و علیه پاکستان همکاری لازم را انجام نمی‌دهند. اکنون نیز سخنان شهباز شریف درباره همکاری طالبان با هند، نشان می‌دهد سطح بی‌اعتمادی میان دو طرف به شدت افزایش یافته است.

تاریخ بارها نشان داده است که قدرت‌های منطقه‌ای وقتی گروه‌های افراطی را برای اهداف کوتاه‌مدت سیاسی و امنیتی پرورش می‌دهند، در نهایت ممکن است خود قربانی همان پروژه شوند. طالبان امروز برای پاکستان دقیقاً به چنین معضلی تبدیل شده‌اند.

اسلام‌آباد انتظار داشت طالبان کاملاً وابسته و مطیع باقی بمانند، اما طالبان اکنون خود را حاکمان افغانستان می‌دانند و در بسیاری موارد تلاش می‌کنند مستقل عمل کنند. اختلاف بر سر تی‌تی‌پی، خط دیورند و نفوذ منطقه‌ای، روابط دو طرف را وارد مرحله‌ای پرتنش کرده است.

نوآم چامسکی زمانی گفته بود: «قدرت‌هایی که افراط‌گرایی را به‌عنوان ابزار سیاست به کار می‌برند، معمولاً روزی با همان ابزار زخمی می‌شوند.» وضعیت کنونی پاکستان و طالبان، نمونهٔ زندهٔ همین واقعیت است.

تناقض بزرگ پاکستان همین‌جاست: کشوری که دارای سلاح هسته‌ای است و خود را قدرت بزرگ منطقه‌ای می‌داند، اکنون با ناامنی داخلی، حملات گروه‌های تندرو و بحران‌های عمیق اقتصادی و سیاسی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

سلاح هسته‌ای می‌تواند توازن نظامی ایجاد کند، اما نمی‌تواند بحران‌های ناشی از سیاست‌های اشتباه منطقه‌ای را حل کند. پاکستان سال‌ها برای تحقق اهداف ژئوپلیتیک خود، از گروه‌های ایدئولوژیک بهره برد؛ اما امروز همان سیاست‌ها به تهدیدی علیه امنیت داخلی‌اش تبدیل شده‌اند.

از سوی دیگر، افغانستان نیز بار دیگر قربانی این بازی شده است.

کشوری که دهه‌ها میدان رقابت استخباراتی و پروژه‌های نیابتی بود، هنوز بهای سیاست‌های منطقه‌ای پاکستان و دیگر قدرت‌ها را می‌پردازد.

پایان سخن اینکه؛

سال‌روز آزمایش هسته‌ای پاکستان فقط یادآور تبدیل شدن این کشور به یک قدرت اتمی نیست؛ بلکه یادآور مسیری‌ست که اسلام‌آباد در سیاست منطقه‌ای خود پیمود. پاکستان در کنار ساختن بمب اتم، طالبان را نیز پرورش داد؛ گروهی که قرار بود ابزار نفوذ و عمق استراتژیک باشد، اما اکنون به یکی از منابع نگرانی و بحران برای خود این کشور تبدیل شده است.

امروز، وقتی مقام‌های پاکستانی طالبان را متهم به همکاری با هند و بی‌ثبات‌سازی پاکستان می‌کنند، در واقع بخشی از شکست همان سیاستی را اعتراف می‌کنند که سال‌ها با آن افغانستان را به میدان جنگ و افراط‌گرایی بدل ساختند.

و شاید این بزرگ‌ترین طنز تلخ تاریخ منطقه باشد؛ این‌که کشوری با سلاح هسته‌ای، از گروهی هراس داشته باشد که روزی خود آن را با دست خویش ساخت.

نوشته های مرتبط :