شرح صدر؛ زیرساخت همگرایی ملی و شرط انسجام اسلامی

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالرووف توانا
1404/10/18
12:47 ب.ظ
بازدید: 7

پایگاه خبری تحلیلی روایت : هیچ ملتی صرفاً با کمبود امکانات، سلاح یا نیروی انسانی سقوط نمی‌کند؛ ملت‌ها زمانی فرو می‌ریزند که ظرفیت تحمل یکدیگر را از دست می‌دهند.تجربه تاریخی افغانستان گواهی روشن بر این حقیقت تلخ است که بسیاری از فاجعه‌ها نه از بیرون، بلکه از درون جامعه و از تنگی سینه‌ها آغاز شد. ما بیش از آن‌که قربانی دشمن باشیم، قربانی ناتوانی خود در مدیریت اختلاف شدیم؛ اختلافی که اگر با شرح صدر همراه می‌بود، می‌توانست مایه پویایی و تکامل گردد، اما به‌سبب فقدان آن، به ابزار تخریب و خودزنی بدل شد.

هیچ ملتی صرفاً با کمبود امکانات، سلاح یا نیروی انسانی سقوط نمی‌کند؛ ملت‌ها زمانی فرو می‌ریزند که ظرفیت تحمل یکدیگر را از دست می‌دهند.

تجربه تاریخی افغانستان گواهی روشن بر این حقیقت تلخ است که بسیاری از فاجعه‌ها نه از بیرون، بلکه از درون جامعه و از تنگی سینه‌ها آغاز شد. ما بیش از آن‌که قربانی دشمن باشیم، قربانی ناتوانی خود در مدیریت اختلاف شدیم؛ اختلافی که اگر با شرح صدر همراه می‌بود، می‌توانست مایه پویایی و تکامل گردد، اما به‌سبب فقدان آن، به ابزار تخریب و خودزنی بدل شد.

شرح صدر در منطق قرآن و عقل راهبردی، یک فضیلت اخلاقی ساده یا توصیه فردی نیست؛ بلکه زیربنای رهبری، شرط همگرایی ملی و اسلامی، و سرمایه‌ای تمدنی است. شرح صدر یعنی وسعت روح در برابر فشارها، گشودگی عقل در برابر اختلاف‌ها، و ثبات اراده در شرایط بحران. یعنی توان شنیدن صدای مخالف بدون فروپاشی روانی، و قدرت مدیریت تنوع بدون لغزش به حذف و خشونت. جامعه‌ای که رهبران، علما و نخبگان آن از شرح صدر بی‌بهره باشند، حتی اگر نیت‌های مقدس داشته باشند، ناخواسته به عامل تفرقه و فروپاشی تبدیل می‌شوند.

تاریخ معاصر افغانستان نمونه دردناک این حقیقت است. جریان‌های راستی، که روزی در یک سنگر جهاد ایستاده بودند، به‌جای آن‌که پس از پیروزی، سلاح را زمین گذاشته و عقل جمعی را جایگزین کنند، به جان یکدیگر افتادند. مجاهد در برابر مجاهد ایستاد، نه به‌سبب تضاد هدف، بلکه به‌علت ناتوانی در تحمل اختلاف روش و قرائت. در سوی دیگر، جریان‌های چپی نیز از همین بیماری رنج بردند؛ خلق در برابر پرچم، رفیق در برابر رفیق، و حذف درونی به‌جای گفت‌وگو و مدیریت اختلاف. حتی در میدان علم و دیانت، مکتب در برابر مکتب و مدرسه در برابر مدرسه صف‌آرایی کرد، و اختلاف اجتهادی به دشمنی بدل شد. همه این‌ها نشانه یک ریشه مشترک بود: فقدان شرح صدر.

اگر در آن مقاطع حساس تاریخی، سینه‌ها گشاده‌تر می‌بود، زبان‌ها نرم‌تر می‌بود و عقل‌ها صبورتر، ملت مجاهد افغانستان گرفتار این درد بی‌درمان و رنج بی‌پایان نمی‌شد. فاجعه ما کمبود ایمان، شجاعت یا فداکاری نبود؛ کمبود شرح صدر بود. ما توان جنگیدن داشتیم، اما توان هم‌نشینی نداشتیم؛ توان فدا شدن داشتیم، اما توان تحمل یکدیگر را نیاموخته بودیم.

قرآن کریم این حقیقت را پیش از هر تجربه تاریخی بیان کرده است. هنگامی که خداوند مأموریت جهانی رسالت را به پیامبر اسلام ﷺ می‌سپارد، پیش از سخن گفتن از پیروزی و غلبه، از گشودگی سینه سخن می‌گوید: «أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ». این آیه، یک قانون همیشگی تاریخ را بیان می‌کند: مأموریت‌های بزرگ، انسان‌های کم‌ظرفیت را می‌شکند. امت بزرگ، رهبر تنگ‌نظر را تاب نمی‌آورد. بدون شرح صدر، نه رسالت جهانی ممکن است و نه مدیریت یک جامعه متکثر.

همگرایی ملی و انسجام اسلامی، نه با شعار ساخته می‌شود، نه با زور و نه با حذف. همگرایی، محصول بلوغ روانی و اخلاقی رهبران و نخبگان است. تا زمانی که اختلاف فکری را تهدید، نقد را دشمنی، و تنوع را خطر تلقی کنیم، نه وحدت ملی شکل می‌گیرد و نه امت اسلامی از زخم‌های تاریخی خود رهایی می‌یابد. شرح صدر، تنها عاملی است که می‌تواند اختلاف را از میدان جنگ به میدان گفت‌وگو، و از عامل فروپاشی به منبع رشد تبدیل کند.

امروز افغانستان بیش از هر زمان دیگر به علما، نخبگان و رهبرانی نیاز دارد که سینه‌های بزرگ داشته باشند؛ کسانی که عجله نکنند، زود نرنجد، زود نترسند و زود حذف نکنند. رهبر بی‌شرح صدر، بحران می‌آفریند؛ اما رهبرِ دارای شرح صدر، بحران را مدیریت می‌کند. عالمِ تنگ‌نظر، جامعه را می‌شکند؛ اما عالمِ با شرح صدر، جامعه را هدایت می‌کند. نخبه‌ی حذف‌گرا، سرمایه انسانی را می‌سوزاند؛ اما نخبه‌ی بردبار، سرمایه اجتماعی می‌سازد.

در نهایت، اگر قرار است تاریخ تکرار نشود و اگر قرار است ملت ما از چرخه ویرانگر خودزنی رهایی یابد، نقطه آغاز نه در تغییر شعارها، بلکه در اصلاح سینه‌هاست. پیش از اصلاح صحنه‌ها، باید ظرفیت انسان‌ها اصلاح شود. شرح صدر، زیربنای همگرایی، روح انسجام و شرط نجات ملت‌هاست؛ و بدون آن، هر پیروزی ناپایدار و هر وحدتی شکننده خواهد بود.

نوشته های مرتبط :