افغانستان؛ حلقه‌ی گمشده امنیت و توسعه در آسیای مرکزی

دسته: تحلیل
نویسنده: شهرام خراسانی
1404/08/27
11:50 ق.ظ
بازدید: 5

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در سال‌های اخیر، رهبران آسیای مرکزی بارها تأکید کرده‌اند که ثبات این منطقه به‌طور مستقیم به آینده‌ی افغانستان گره خورده است. این گزاره نه یک شعار سیاسی، بلکه واقعیتی استراتژیک است که ریشه در جغرافیا، اقتصاد، امنیت و تحول‌های اجتماعی منطقه دارد. افغانستان، با داشتن موقعیت ترانزیتی منحصر‌به‌فرد و نقش تاریخی در اتصال آسیای جنوبی، غربی و مرکزی، به یکی از متغیرهای اصلی امنیت منطقه‌ای تبدیل شده است؛ متغیری که بدون درک درست آن، هیچ طرح ثبات‌ساز در آسیای مرکزی پایدار نخواهد ماند.

در سال‌های اخیر، رهبران آسیای مرکزی بارها تأکید کرده‌اند که ثبات این منطقه به‌طور مستقیم به آینده‌ی افغانستان گره خورده است. این گزاره نه یک شعار سیاسی، بلکه واقعیتی استراتژیک است که ریشه در جغرافیا، اقتصاد، امنیت و تحول‌های اجتماعی منطقه دارد. افغانستان، با داشتن موقعیت ترانزیتی منحصر‌به‌فرد و نقش تاریخی در اتصال آسیای جنوبی، غربی و مرکزی، به یکی از متغیرهای اصلی امنیت منطقه‌ای تبدیل شده است؛ متغیری که بدون درک درست آن، هیچ طرح ثبات‌ساز در آسیای مرکزی پایدار نخواهد ماند.

از دید رهبران آسیای مرکزی، سه عنصر افغانستان را به مرکز محاسبات منطقه‌ای بدل کرده است: جغرافیا، امنیت و اقتصاد. نخست، این کشور تنها گذرگاه طبیعی آسیای مرکزی به آب‌های گرم جنوب است؛ یک راه حیاتی که در صورت فعال شدن، وابستگی منطقه به مسیرهای طولانی و سیاسی‌شده‌ی روسیه و چین را کاهش می‌دهد. پروژه‌هایی مانند کاسا–۱۰۰۰، تاپی و دهلیزهای حمل‌ونقل ترانزیتی، دقیقاً بر همین نقش تکیه دارند. هیچ کشور آسیای مرکزی نمی‌تواند آینده اقتصادی خود را بدون نگاه به افغانستان بازسازی یا گسترش دهد. به‌همین دلیل، رهبران این کشورها تأکید می‌کنند که «ثبات افغانستان، شریان حیاتی توسعه ماست.»

اما مسئله‌ی امنیت، مهم‌ترین محور دیدگاه آنان را تشکیل می‌دهد. آسیای مرکزی سال‌هاست با تهدیدهای مشترک روبه‌روست: افراط‌گرایی، قاچاق، شبکه‌های سازمان‌یافته و مهاجرت‌های کنترل‌نشده. افغانستان، به‌عنوان همسایه‌ی جنوبی این منطقه، اگر بی‌ثبات باشد، می‌تواند این تهدیدها را به‌سوی آسیای مرکزی منتقل کند؛ اما اگر باثبات گردد، می‌تواند به یک کمربند محافظتی و پلی برای همکاری تبدیل شود. در واقع، نقش افغانستان در امنیت منطقه‌ای دو چهره دارد: یکی سایه‌ای که از بی‌ثباتی آن بر فراز آسیای مرکزی گسترده می‌شود؛ و دیگری ظرفیتی که از مسیر ثبات می‌تواند به امنیت جمعی تبدیل گردد. این تناقض، مهم‌ترین دلیل نگرانی و در عین‌حال تمرکز رهبران منطقه بر آینده‌ی افغانستان است.

کشورهای آسیای مرکزی امروز تلاش دارند با رویکرد «چندجانبه‌گرایی جدید» در برابر بحران‌های پیرامونی، از جمله افغانستان، سیاست فعال‌تری اتخاذ کنند. برخلاف گذشته، که عمدتاً تحت نفوذ روسیه یا با احتیاط بیش‌ازحد عمل می‌کردند، اکنون این کشورها به‌طور مستقل‌تر به دنبال تعامل با افغانستان هستند. نشست‌های منطقه‌ای در سمرقند، دوشنبه و عشق‌آباد بیانگر این تغییر نگرش است. آنان در تلاش‌اند افغانستان را نه به‌عنوان یک تهدید حتمی، بلکه یک فرصت بالقوه ببینند؛ به‌ویژه در حوزه تجارت، انرژی و ترانزیت. برای نمونه، ازبکستان نقش پیشرو در ایجاد مسیرهای ریلی و کریدورهای ترانزیتی دارد و ترکمنستان بر منابع انرژی و پروژه‌های انتقال گاز تمرکز کرده است. این اقدامات، نشانه‌های تلاش منطقه برای ادغام افغانستان در ساختارهای اقتصادی و امنیتی آسیای مرکزی است.

بااین‌حال، چالش بزرگ، وضعیت سیاسی داخلی افغانستان است؛ وضعیتی که بسیاری از کشورهای منطقه هنوز چارچوب مشخصی برای تعامل با آن ندارند. عدم به‌رسمیت‌شناختن رژیم فعلی از سوی جهان، نبود یک ساختار سیاسی باز و مشارکتی، و ابهام در سیاست‌های داخلی و خارجی افغانستان، موجب شده که رهبران آسیای مرکزی در کنار فرصت‌ها، از آثار احتمالی بی‌ثباتی این کشور نیز بیمناک باشند. آنان می‌دانند که هرگونه بحران در افغانستان می‌تواند به‌سرعت تبدیل به تهدیدی برای کشورهای شمالی‌شود؛ از افزایش قاچاق گرفته تا گسترش شبکه‌های افراط‌گرایی. به همین دلیل، سیاست این کشورها ترکیبی از تعامل محتاطانه و فشار دیپلماتیک نرم است.

جمع‌بندی این است که افغانستان، خواه در وضعیت ثبات باشد یا بحران، یک بازیگر اجتناب‌ناپذیر در معادلات آسیای مرکزی است. رهبران این منطقه اکنون به این نتیجه رسیده‌اند که هیچ مسیر توسعه، همگرایی اقتصادی یا امنیت جمعی بدون مشارکت یا حداقل ثبات در افغانستان قابل تحقق نیست. آینده آسیای مرکزی به همان اندازه که به سیاست‌های داخلی این کشورها وابسته است، به سرنوشت افغانستان نیز متصل شده است.

برای آسیای مرکزی، افغانستان نه تنها یک همسایه، بلکه یک عامل تعیین‌کننده در شکل‌دهی آینده منطقه است؛ و دقیقاً از همین‌رو است که آنان بارها گفته‌اند:

«ثبات آسیای مرکزی، بدون ثبات افغانستان، یک رؤیا بیش نیست.»

نوشته های مرتبط :