آیا ما در مقایسه با هند از بهره هوشی کم‌تری برخورداریم؟

دسته: تحلیل
نویسنده: تحریریه روایت
1402/06/04
3:21 ب.ظ
بازدید: 0

چند روز پیش، هندوستان کاوش‌گر چندرایان ۳ را موفقانه به کره ماه فرستاد و به این طریق، پس از آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی و چین، به چهارمین کشور فاتح ماه تبدیل شد.

هند یکی از کشورهایی است که از گذشته‌های دور با جغرافیایی که امروزه افغانستان خوانده می‌شود، ارتباطات فرهنگی و سیاسی داشته است. این ارتباطات میان ما و هند نیز اغلب از راه لشکرکشی به آن سرزمین در قرون میانه اسلامی شکل گرفته است. در قرون میانه اسلامی، افغانستان معبری بود برای لشکرکشی و فتح هند. فاتحان هند در قرون میانه اسلامی اکثرا یا کسانی که بودند که پایتخت شان در قلمرو افغانستان امروزی قرار داشت و یا بیگانگانی بودند که از خاک ما به حیث معبر فتح هند استفاده می‌کردند. به هر صورت، ماهیت ارتباطات میان ما و هند در قرون میانه اسلامی طوری بوده است که باعث شده است مردمان سرزمین ما یک نگاه نابرابر و نیمه‌امپریالیستی به آن داشته باشند. نگاه نابرابر، یعنی این‌که ما همواره خود را در قامت «فاتحان» و آن کشور را در قامت مغلوبان و شکست‌خوردگان تعریف کرده‌ایم. ناسیونالیسم افغانی هم برای این‌که به غرور کاذب مان افزوده باشد، در یک‌سده اخیر برای ما همیشه از تسخیر هند توسط غزنویان و غوریان و احمدشاه ابدالی به عنوان بخشی از افتخارات ما یادآوری کرده است

به همین وقتی چند روز پیش خبر فتح ماه از سوی هند را شنیدیم، برای مان احساس حقارت جمعی دست داد.

این احساس حقارت جمعی، خود را در قالب پرسشی در شبکه‌های اجتماعی بروز داد مبنی بر مقایسه افغانستان و هندوستان و این‌که هند به کجا رسیده است و ما در کجا قرار داریم.

من با وجودی این‌که هیچ گاهی متاثر از نگاه نابرابر و نیمه‌امپریالیستی ناسیونالیسم افغانی به هند نبوده‌ایم و جایگاه هند در تمدن بشری را می‌دانم، اما می‌خواهم به این پرسش بپردازم که چرا نتوانست کره ماه را فتح کند، اما ما نتوانستیم دست کم یک سوزن بسازیم؟

این پرسش برای من از جهت دیگری نیز مهم می‌باشد و آن اینکه بیش تر از صدسال می‌شود که ما سنگ تهداب تعلیم و تربیه‌ای عصری را گذاشته‌ایم، اما در درازنای این مدت نتوانسته‌ایم یک مخترع و مکتشف تربیه نموده و یک فیلسوف و نظریه‌پرداز تقدیم کرده و آن را به عنوان نشانه‌ای مشارکت و سهم‌گیری مان در رشد و پیشرفت تمدن مدرن ثبت اوراق زرین تاریخ می‌کردیم. این در حالی است که سایر ملل جهان، همه روزه یک دستآوردی در علوم داشته و همه ساله یکی از جوایز نوبل را به خود اختصاص داده و یکی از اعجازهای علمی را به نام خود رقم می‌زنند.
پس پرسش این است که دلیل این ناتوانی و فرودستی مان چیست؟ آیا ما از بهره‌ی هوشی کمتر از دیگران برخورداریم یا اینکه در شرایط اجتماعی و فرهنگی عقیم و ناکارآمد زندگی می‌کنیم؟
تفکر بنیادین
جالب این است که این پرسش را سید جمال الدین افغانی در سخنرانی که در ۸ نوامبر ۱۸۷۲ م. در آلبرت هال کلکته ایراد کرده بود، نیز مطرح نموده است. او در این سخنرانی خود که با عنوان «لکچر در تعلیم و تعلم» مشهور است، می‌پرسد که چرا دولت‌های عثمانی و مصر، علی رغم پیشینه‌ی شصت ساله در تدریس و ترویج دانش‌های نوین هم‌چنان، نسبت به کشورهای غربی عقب‌مانده‌اند؟
سید، در همان سخنرانی، دلیل این امر را فقدان روح فلسفی در میان عثمانیان و مصریان اعلام نموده و چنین می‌گوید: «آن علمی که به منزله‌ی روح جامع و پایه‌ی قوت حافظه و علت مبقیه بوده باشد، آن علم فلسفه یعنی حکمت است… اگر فلسفه در امتی از امم نبوده باشد و همه آحاد آن امت عالم بوده باشد به آن علومی که موضوعات آن‌ها خاص است ممکن نیست که آن علوم در آن امت مدت یک قرن یعنی صد سال بماند و ممکن نیست که آن امت بدون روح فلسفه استنتاج نتایج از آن علوم کنند».
سید جمال الدین افغانی در تعریف و تمجید از فلسفه تا بدان جا پیش می‌رود که می‌گوید: «مسلمانان صدر اول را هیچ علمی نبود لیکن به واسطه دیانت اسلامیه در آن‌ها یک روح فلسفی پیدا شده بود و به واسطه‌ی آن روح فلسفی از امور کلیه عالم و لوازم انسانی بحث کردن گرفتند و این سبب شد که آن‌ها جمیع آن علوم را که موضوع آن‌ها خاص بود در زمان منصور دوانقی از سریانی و پارسی و یونانی به زبان عربی ترجمه نموده در اندک زمانی استحصال نمودند. فلسفه است که انسان را بر انسان می‌فهماند و شرف انسان را بیان می‌کند و طرق لایقه را به او نشان می‌دهد. هر امتی که روی به تنزل نهاده است اول نقصی که در آن‌ها حاصل شده است در روح فلسفی حاصل شده است، پس از آن نقص در سایر علوم و آداب و معاشرت آن‌ها سرایت کرده است».
در تعریف و تمجید از فلسفه، سید جمال تنها نیست بلکه رنه دکارت، فیلسوف فرانسوی و پدر فلسفه نوین غرب، نیز راه مبالغه را پیموده و حتا از سید، سبقت می‌گیرد.
دکارت فلسفه را چون درختی می‌داند که دیگر علوم شاخه‌های آنند که زمینه‌ی رفاه آدمیان را مهیا می‌سازند؛ یعنی بدون آن درخت، این شاخه‌ها بی‌بنیان و بی‌ثمرند.
شاید پرسید این روح فلسفی چیست که این همه در تعریف و تمجید از آن اغراق صورت می‌گیرد و مایه‌ی پیشرفت ملت‌ها دانسته می‌شود؟ در پاسخ باید گفت که روح فلسفی، همانا روح پرسش‌گری، شکاکیت، عقلانیت انتقادی و استعلای تأمل‌ورزانه می‌باشد. تأملات فلسفی هنگامی آغاز می‌شود که آدمی جزم‌گرایی و دگم‌اندیشی را کنار گذاشته و با هرچیزی برخورد نقادانه و پرسشگرانه داشته باشد.
سرزمین بی‌پُرسش

همچنین بخوانید: بازداشت یکی از مسوولان جنبش تحفظ پشتون‌ها توسط طالبان

نیچه در جایی در مورد تفاوت شرق و غرب می‌گوید: «دانشمند بزرگ علوم طبیعی، فن بایر، برتری اصلی اروپاییان در قیاس با آسیاییان را، همانا توانایی ارایه‌ی دلیل برای اعتقادهای خود می‌داند که آسیاییان به کلی فاقد آنند.
اروپا در مدرسه‌ی عقل و تفکر انتقادی شاگردی کرده است در حالی که آسیا نمی‌داند که چگونه بین حقیقت و خیال تمایز قایل شود و نمی‌داند که آیا باورهایش برخاسته از مشاهده و اندیشه‌ی صحیح اند یا برخاسته از خیال. خرد در مدارس اروپا را اروپا کرده است: در سده‌های میانه اروپا آهسته آهسته داشت دوباره قطعه و ضمیمه‌ی آسیا می‌شد- به دیگر سخن، درک علمی را که یادگار یونانیان است، از دست می‌داد.»
بقیه آسیا را نمی‌دانم اما این حرف نیچه در باره‌ی ما کاملا درست است و هر ناظری که اندکی هم در مورد احوال ما غور کرده باشد، تأیید خواهد کرد که در سرزمین ما نیروهای مثبتی چون آزادی تفکر، بی‌اعتباری مرجعیت و اقتدار، پیروزی تعلیم و تربیه بر نازیدن به نیاکان، شوق به علم و میراث علمی بشر، از بندرها شدن فرد،گرایش به حقیقت و بی‌توجهی به ظاهر و، از همه مهم‌تر، روحیه‌ی نقادی و پرسشگری وجود ندارد. شما در افغانستان باقحطی سوال مواجه بوده و به جای آن شبهه را دارید. شبهه نمی‌تواند جای سوال را پرکند. در شبهه، به قول کارل مانهایم «نتیجه پیشاپیش مفروض است و با یک گرایش ایمانی محکم پذیرفته شده است. اگر گذشته از یقین ایمانی به برهان عقلی نیز نیاز افتد معمولاً به معنای امتیاز دادن به ذهنی کاملاً متفاوت با ذهن مومن است». اما در سوال که مشخصه‌ی جوامع دموکراتیک می‌باشد، همه‌ی مواضع اولیه دارای حق مساوی برای نقد و بررسی اند و همه در یک سطح قرار دارند.
این در حالی است که علوم، به قول فلاسفه، از طریق مساله‌ها پیشرفت می‌کنند. در سرزمینی که سوال وجود نداشته باشد، علوم خواهند مرد.
بنابراین، اگر امروزه ما در افغانستان برندگان جایزه نوبل، مخترعان و مکتشفان نداریم و سهم مان در تفکر جهانی زیر صفر است، همه و همه ریشه در بی‌پرسشی دارند. ما از غرب، عقلانیت ابزاری آن را آوردیم، اما انتقادی را نه.

همچنین بخوانید: هشدار سازمان ملل از افزایش غیرمعمول گرما در افغانستان

من باری در باره دانشگاه‌های افغانستان گفته بودم که این‌ها ماکت دانشگاه‌اند، نه خود دانشگاه. دانشگاهی که ایدیولوژی‌زده بوده و در آن پرسش وجود نداشته باشد، جز ماکت آن چیزی دیگری نیست.

نوشته های مرتبط :