بازی با آتش؛ بازگشت تهدید هسته‌ای در سایه تقابل واشنگتن و مسکو

دسته: تحلیل
نویسنده: سید حامد سعیدی
1404/05/12
9:08 ق.ظ
بازدید: 19

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در میانه دنیایی که از جنگ‌های سنتی به درگیری‌های ترکیبی، و از دیپلماسی آرام به تهدیدهای آشکار نظامی رسیده است، بازگشت مفهومی همچون تهدید هسته‌ای، بیش از یک هشدار ژئوپلیتیکی، نشانه‌ای از شکنندگی نظم بین‌الملل است. زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، فرمان گسیل زیردریایی‌های هسته‌ای به‌سوی مرزهای روسیه را صادر کرد، جهانیان شاهد اقدامی شدند که حتی در پرتنش‌ترین سال‌های جنگ سرد نیز نظیر نداشت. این اقدام، نه صرفاً یک مانور نظامی، بلکه نشانگر تغییری جدی در ادبیات تهدید، بازی با مرزهای خطر و برهم‌زدن توازن در مناسبات بازدارندگی است. تفاوت آن با بحران موشکی کوبا در سطح ظاهری شاید مشهود نباشد، اما تفاوت در نیت، رهبری، و ساختار جهانی امروز، این تهدید را به چیزی عمیق‌تر و پیچیده‌تر تبدیل کرده است.

در میانه دنیایی که از جنگ‌های سنتی به درگیری‌های ترکیبی، و از دیپلماسی آرام به تهدیدهای آشکار نظامی رسیده است، بازگشت مفهومی همچون تهدید هسته‌ای، بیش از یک هشدار ژئوپلیتیکی، نشانه‌ای از شکنندگی نظم بین‌الملل است. زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، فرمان گسیل زیردریایی‌های هسته‌ای به‌سوی مرزهای روسیه را صادر کرد، جهانیان شاهد اقدامی شدند که حتی در پرتنش‌ترین سال‌های جنگ سرد نیز نظیر نداشت. این اقدام، نه صرفاً یک مانور نظامی، بلکه نشانگر تغییری جدی در ادبیات تهدید، بازی با مرزهای خطر و برهم‌زدن توازن در مناسبات بازدارندگی است. تفاوت آن با بحران موشکی کوبا در سطح ظاهری شاید مشهود نباشد، اما تفاوت در نیت، رهبری، و ساختار جهانی امروز، این تهدید را به چیزی عمیق‌تر و پیچیده‌تر تبدیل کرده است.

۱ـ تغییر در معادله تهدید: از کوبا تا امروز

بحران موشکی کوبا در سال ۱۹۶۲، نقطه عطفی در تاریخ جنگ سرد بود. برای سیزده روز، جهان نفس خود را حبس کرده بود و رهبران دو ابرقدرت، جان اف. کندی و نیکیتا خروشچف، در یک بازی مرگ و زندگی گرفتار شدند. اما تفاوت مهم آن بحران با وضعیت کنونی در این است که در کوبا، منطق بازدارندگی سنتی همچنان بر روند تصمیم‌گیری حاکم بود. تهدیدات با کانال‌های مخفی دیپلماتیک مدیریت شدند و منافع ملی، با هراس از نابودی متقابل، در چارچوب عقلانیت راهبری شد. در حالی‌که در اقدام ترامپ، نوعی بی‌محابایی، فردگرایی و بی‌توجهی به سازوکارهای کلاسیک بازدارندگی مشاهده می‌شود. گسیل زیردریایی‌های هسته‌ای به مرز روسیه نه تنها تهدیدی علنی و بی‌سابقه بود، بلکه نشانگر دگرگونی در الگوهای سنتی سیاست خارجی آمریکاست. چنین اقداماتی بدون اجماع داخلی یا هماهنگی با متحدان ناتو، می‌تواند پیامدهایی غیرقابل کنترل در پی داشته باشد. درواقع ترامپ، با عبور از مرزهای نانوشته، خطر احیای «بازی آستانه» را به سطحی جدید کشانده است؛ جایی که محاسبه اشتباه، نه احتمال، بلکه فاجعه را رقم خواهد زد.

۲ـ الگوبرداری از کرملین: تهدید به سبک روسی

رفتار ترامپ در گسیل تهدیدات هسته‌ای را نمی‌توان به‌طور کامل مستقل از الگوی رفتاری کرملین تحلیل کرد. ولادیمیر پوتین، طی سال‌های گذشته، به‌طور منظم از قدرت‌نمایی هسته‌ای برای اعمال فشار بر غرب استفاده کرده است. او سیاست هسته‌ای روسیه را از یک بازدارنده صرف، به یک ابزار ژئوپلیتیکی تهاجمی تبدیل کرده است. استقرار موشک‌های اسکندر در کالینینگراد، که در مجاورت کشورهای عضو ناتو قرار دارد، نمونه‌ای از تلاش کرملین برای تغییر در توازن روانی جنگ سرد است؛ پیامی تلویحی مبنی بر آمادگی روسیه برای استفاده از قدرت کشنده خود. در سال ۲۰۲۳، انتقال سلاح‌های هسته‌ای تاکتیکی به بلاروس، نخستین استقرار سلاح هسته‌ای در خارج از خاک روسیه از زمان فروپاشی شوروی بود؛ اقدامی که نه تنها برای غرب، بلکه برای کشورهای همسایه‌ روسیه پیام واضحی داشت: بازگشت روسیه به سیاست تهدید از موضع قدرت. اعلام آغاز تولید راکت‌های هایپرسونیک «اورشنیک» و استقرار آن‌ها در بلاروس، به‌مثابه فاز تازه‌ای از دکترین نمایش‌محور هسته‌ای روسیه تلقی می‌شود. این فضای تهدید، که روسیه آن را با مهارت ترکیب می‌کند با جنگ روانی، تبلیغات رسانه‌ای و قدرت‌نمایی نظامی، امروز الهام‌بخش رهبران پوپولیست دیگر شده است. ترامپ، که در گذشته از پوتین به‌عنوان «رهبر قوی» یاد می‌کرد، به‌نوعی در حال کپی‌برداری از همین راهبرد است؛ با این تفاوت که در بستر سیاسی بسیار ناپایدارتر آمریکا، پیامد چنین الگوبرداری‌هایی بسیار شدیدتر خواهد بود.

۳ـ تهدید متقابل یا نمایش پرخطر؟ نقش ترامپ در این بازی

اگر از منظر ژئواستراتژیک به اقدام ترامپ بنگریم، می‌توان آن را نوعی تهدید تقابلیِ نمایشی تعبیر کرد. ترامپ، برخلاف رهبران سنتی آمریکا که تهدیدات را در پشت درهای بسته، با ابزارهای غیررسمی یا قدرت نرم دنبال می‌کردند، با صراحت در فضای عمومی دست به قدرت‌نمایی می‌زند. وقتی او خطاب به دیمتری مدودف – رئیس‌جمهور پیشین روسیه – هشدار می‌دهد که «کلمات اهمیت دارند و ممکن است به پیامدهای ناخواسته منجر شوند»، درواقع می‌خواهد نشان دهد که تهدیدات روسیه را دیگر به‌عنوان بلوف تلقی نمی‌کند. اما این نمایش پرریسک، اگرچه شاید در محاسبات کوتاه‌مدت بتواند امتیاز روانی ایجاد کند، اما در بلندمدت می‌تواند آسیب‌زا باشد. در جهانی که ساختارهای بازدارندگی به‌شدت متزلزل شده‌اند، مرز میان تهدید واقعی و نمایش روانی روزبه‌روز باریک‌تر می‌شود. حتی اگر این تهدید بخشی از یک بازی بزرگ سیاسی باشد، کوچک‌ترین اشتباه، می‌تواند جرقه یک بحران مهارناپذیر را بزند. در این شرایط، مخاطب اصلی ترامپ شاید نه پوتین، بلکه افکار عمومی آمریکاست. او در تلاش است تا با ژست قدرت‌طلبی، چهره‌ای قاطع از خود ارائه دهد – خاصه در دورانی که درگیر رقابت‌های انتخاباتی و فشارهای داخلی است. بنابراین، تهدیدات هسته‌ای او نه تنها جنبه خارجی، بلکه هدف‌گذاری داخلی نیز دارند.

۴ـ انگیزه‌های پنهان در پشت صحنه تهدیدات

هر کنش سیاسی بزرگ، معمولاً لایه‌های متعددی دارد. گسیل زیردریایی‌ها و تهدیدهای هسته‌ای، ممکن است تنها بخش سطحی یک راهبرد پیچیده‌تر باشند. در پشت این تصمیم‌ها، مسئله اوکراین همچنان به‌عنوان آزمون اصلی سیاست خارجی آمریکا باقی مانده است. ترامپ می‌داند که در جهان تک چندقطبی امروز، هرگونه تقابل با روسیه باید با حفظ روابط با کشورهای کلیدی همچون چین، هند، ترکیه و امارات مدیریت شود. این کشورها، از خریداران اصلی انرژی روسیه هستند و اعمال تحریم‌های ثانویه علیه آن‌ها، می‌تواند به بحرانی چندوجهی تبدیل شود. در چنین شرایطی، تهدید نظامی می‌تواند جایگزینی ارزان‌تر برای تنش‌های دیپلماتیک یا تعرفه‌ای باشد. ترامپ می‌خواهد این پیام را برساند که جدیت آمریکا را نباید در سخنرانی‌ها، بلکه در آرایش نظامی آن سنجید. به‌عبارت دیگر، او تلاش می‌کند بدون افتادن در تله جنگ اقتصادی یا انزوای دیپلماتیک، با نمایشی نظامی، اهرم فشار خود را حفظ کند. این نمایش، گرچه مؤثر به‌نظر می‌رسد، اما همچون راه رفتن بر لبه تیغ است.

۵ـ جمع‌بندی: نظم جهانی بر لبه تیغ

در جهانی که فناوری پیشرفته، اطلاعات لحظه‌ای، و بحران‌های زنجیره‌ای به بخشی از زندگی روزمره دولت‌ها تبدیل شده، بازگشت تهدیدات هسته‌ای نه نوستالژیک، بلکه هشداردهنده است. ترامپ با شکستن خطوط قرمز بازدارندگی کلاسیک، بار دیگر جهان را به میدان بازی خطرناکی کشانده است. پوتین نیز با احیای دکترین تهدید، نشان داده که نظم بین‌الملل دیگر به قواعد سنتی پایبند نیست. اگر نهادهای جهانی، دیپلماسی چندجانبه و اراده جمعی برای مهار تهدیدات شکل نگیرد، تکرار تاریخ نه تنها محتمل، بلکه اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. جهان باید پیش از آن‌که تهدیدات به انفجار بینجامند، به بازاندیشی در اصول نظم جهانی و اخلاق سیاسی دست زند.

نوشته های مرتبط :